Người bệnh lập di chúc: Điều kiện, thủ tục và những quy định pháp luật quan trọng nhất
31 Th7
Việc người bệnh lập di chúc là một vấn đề pháp lý nhạy cảm và phức tạp, đặc biệt trong bối cảnh người bệnh đang trong tình trạng sức khỏe suy giảm hoặc bệnh nặng. Nhiều gia đình thường băn khoăn liệu người đang điều trị bệnh có đủ điều kiện để lập di chúc hay không, thủ tục ra sao, và làm thế nào để bản di chúc có hiệu lực pháp luật. Bài viết này sẽ cung cấp những thông tin pháp lý chính xác, cập nhật nhất theo Bộ luật Dân sự 2015, giúp người bệnh và gia đình hiểu rõ quyền lợi cũng như cách thức thực hiện an toàn, đúng quy định.
Câu trả lời ngắn gọn là: Có, nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định. Bộ luật Dân sự 2017 (sửa đổi, bổ sung) quy định rõ ràng về quyền lập di chúc của mọi cá nhân, bao gồm cả người đang mắc bệnh, miễn là đáp ứng các điều kiện năng lực hành vi dân sự.
Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người lập di chúc phải là người từ đủ 18 tuổi trở lên, minh mẫn, sáng suốt khi lập di chúc, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Người bệnh hoàn toàn có thể lập di chúc nếu đáp ứng điều kiện về tinh thần, mặc dù đang điều trị bệnh lý, kể cả bệnh nan y. Tuy nhiên, trên thực tế, việc chứng minh “minh mẫn, sáng suốt” là yếu tố then chốt quyết định tính hợp pháp của di chúc.
Khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 quy định di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện về chủ thể, ý chí và hình thức. Cụ thể đối với người bệnh, cần lưu ý:
Điều kiện về năng lực hành vi dân sự
Người lập di chúc từ đủ 18 tuổi trở lên (không áp dụng cho người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi nếu có tài sản riêng và được cha mẹ đồng ý)
Người bệnh không mắc các bệnh lý làm mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi như rối loạn tâm thần cấp tính, hôn mê sâu, mất trí nhớ hoàn toàn
Người bệnh đang trong tình trạng tỉnh táo, không bị ảnh hưởng bởi thuốc an thần, giảm đau gây lú lẫn
Điều kiện về sự tự nguyện
Người bệnh lập di chúc phải hoàn toàn tự nguyện, không bị bất kỳ ai lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Nếu di chúc được lập trong trạng thái sợ hãi hoặc bị tác động bởi người thân, nhân viên y tế, thì di chúc đó có thể bị tuyên vô hiệu.
Điều kiện về nội dung và hình thức di chúc
Nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội
Hình thức di chúc phải phù hợp với quy định tại Điều 627: di chúc bằng văn bản hoặc di chúc miệng
Di chúc bằng văn bản gồm: di chúc viết tay, di chúc có người làm chứng, di chúc được công chứng hoặc chứng thực
Các hình thức lập di chúc phù hợp cho người bệnh
Tùy thuộc vào tình trạng sức khỏe và hoàn cảnh cụ thể, người bệnh có thể lựa chọn một trong các hình thức sau:
Hình thức di chúc
Đối tượng phù hợp
Ưu điểm
Nhược điểm
Di chúc viết tay
Người bệnh còn khả năng viết, minh mẫn, có thời gian
Đơn giản, chi phí thấp, thể hiện rõ ý chí cá nhân
Dễ bị khiếu kiện về hình thức, chữ viết, nếu viết tay không rõ ràng hoặc không có người làm chứng
Di chúc có người làm chứng
Người bệnh yếu tay, không viết được nhưng vẫn đọc và nghe được
Giảm rủi ro tranh chấp về hình thức, có nhân chứng xác nhận ý chí
Phải chuẩn bị người làm chứng đủ điều kiện, quy trình phức tạp hơn
Di chúc được công chứng, chứng thực
Người bệnh có sức khỏe ổn định hơn, muốn di chúc chặt chẽ về mặt pháp lý
Tính pháp lý cao nhất, ít rủi ro tranh chấp, công chứng viên hỗ trợ soạn thảo
Cần đi lại, di chuyển đến phòng công chứng (trừ trường hợp công chứng lưu động, việc này hiện nay chưa được phổ biến)
Di chúc miệng
Người bệnh nguy kịch, không thể lập văn bản
Cứu cánh cuối cùng cho trường hợp khẩn cấp
Chỉ có hiệu lực trong 3 tháng, dễ bị lạm dụng, khó chứng minh, rủi ro vô hiệu cao
Trường hợp người bệnh nhờ người khác viết hộ di chúc
Khoản 2 Điều 630 quy định: Người bệnh có thể nhờ người khác viết hộ di chúc, nhưng phải có ít nhất hai người làm chứng. Người viết hộ không được là người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc, không được là người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc. Người làm chứng cũng phải tuân thủ các điều kiện tương tự, đặc biệt là không được là người thừa kế.
Trước mặt người làm chứng, người bệnh phải tự mình đọc lại bản di chúc (hoặc nghe đọc lại) và xác nhận đúng ý chí của mình. Người viết hộ ký tên, người làm chứng ký tên, sau đó người bệnh điểm chỉ hoặc ký tên nếu có thể.
Quy trình lập di chúc cho người bệnh nặng
Để đảm bảo di chúc có hiệu lực và giảm thiểu rủi ro tranh chấp, quy trình lập di chúc cho người bệnh nặng cần thực hiện tuần tự các bước sau:
Đánh giá năng lực nhận thức: Gia đình nên nhờ bác sĩ điều trị xác nhận bằng văn bản về tình trạng minh mẫn của người bệnh tại thời điểm lập di chúc. Giấy xác nhận này rất quan trọng nếu sau này có tranh chấp.
Chuẩn bị nội dung di chúc: Xác định rõ tài sản gồm những gì, người thừa kế là ai, phần di sản cho từng người, có điều kiện kèm theo hay không…
Lựa chọn hình thức di chúc: Căn cứ vào tình trạng sức khỏe, khả năng viết, di chuyển của người bệnh để chọn di chúc viết tay, có người làm chứng, công chứng hoặc di chúc miệng.
Thực hiện lập di chúc: Tiến hành theo đúng quy định của từng hình thức. Nếu có thể, nên quay video ghi hình toàn bộ quá trình người bệnh thể hiện ý chí để làm bằng chứng sau này.
Lưu giữ an toàn: Di chúc nên được gửi tại phòng công chứng, hoặc giao cho người được chỉ định quản lý di sản, hoặc gửi ngân hàng. Nên thông báo cho những người liên quan biết về sự tồn tại của di chúc (không nhất thiết công bố nội dung).
Di chúc miệng của người bệnh nguy kịch
Trường hợp người bệnh ở trong tình trạng nguy kịch, không thể lập di chúc bằng văn bản, pháp luật cho phép lập di chúc miệng. Tuy nhiên, di chúc miệng phải đáp ứng các điều kiện nghiêm ngặt:
Người bệnh phải thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất hai người làm chứng
Người làm chứng phải ghi chép lại đầy đủ nội dung di chúc, ký tên hoặc điểm chỉ, và có thể công chứng chứng thực nếu có yêu cầu
Trong thời hạn 5 ngày làm việc kể từ ngày người bệnh thể hiện ý chí, di chúc miệng phải được công chứng viên hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã chứng thực xác nhận chữ ký của người làm chứng
Di chúc miệng chỉ có hiệu lực trong thời hạn 3 tháng kể từ thời điểm lập di chúc. Nếu người bệnh còn sống sau 3 tháng, di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ
Thực tế cho thấy, di chúc miệng rất dễ phát sinh tranh chấp. Những người thừa kế không được hưởng di sản thường cho rằng nội dung di chúc không đúng ý chí của người bệnh hoặc người bệnh không đủ minh mẫn. Vì vậy, nếu tình trạng sức khỏe cho phép, gia đình nên hỗ trợ người bệnh lập di chúc bằng văn bản, dù là di chúc viết tay đơn giản, để bảo vệ quyền lợi tốt hơn.
Một di chúc của người bệnh chỉ phát sinh hiệu lực khi người lập di chúc chết. Trước thời điểm đó, người bệnh có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc bất cứ lúc nào. Đây là một đảm bảo quan trọng cho quyền tự định đoạt của cá nhân.
Di chúc phát sinh hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế và có giá trị như một căn cứ pháp lý vững chắc để phân chia di sản. Tuy nhiên, di chúc sẽ vô hiệu toàn bộ hoặc một phần nếu thuộc các trường hợp quy định tại Điều 640:
Người lập di chúc không đủ năng lực hành vi dân sự tại thời điểm lập di chúc
Người lập di chúc bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép
Nội dung di chúc vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội
Hình thức di chúc không tuân thủ quy định của pháp luật (trừ trường hợp di chúc miệng được chứng thực trong thời hạn luật định)
Đặc biệt, đối với người bệnh, yếu tố “minh mẫn sáng suốt” gần như luôn bị đặt trong vòng nghi vấn khi có tranh chấp. Nhiều vụ kiện đã xảy ra chỉ vì người thân cho rằng bác sĩ tiêm thuốc giảm đau khiến người bệnh lú lẫn tại thời điểm ký di chúc. Do đó, việc lập biên bản xác nhận tình trạng sức khỏe và tinh thần của người bệnh ngay tại thời điểm lập di chúc là vô cùng cần thiết.
Lợi ích và hạn chế khi người bệnh lập di chúc
Lợi ích
Bảo đảm tài sản được phân chia đúng theo ý nguyện của người bệnh, tránh xung đột giữa những người thân sau khi mất
Người bệnh có thể ưu tiên cho người đã chăm sóc, nuôi dưỡng mình trong thời gian bệnh tật, hoặc đóng góp cho từ thiện
Giảm thiểu thủ tục pháp lý phức tạp cho gia đình sau này, tránh việc phân chia di sản theo pháp luật vốn có thể mất nhiều thời gian và chi phí
Thể hiện trách nhiệm và tình thương với gia đình ngay cả khi không còn hiện diện
Hạn chế và rủi ro
Áp lực tâm lý và thể chất lên người bệnh khi phải suy nghĩ về cái chết
Nguy cơ bị người thân tác động, gây áp lực hoặc thao túng ý chí
Chi phí công chứng, chứng thực, tư vấn pháp lý có thể phát sinh
Rủi ro di chúc bị tuyên vô hiệu nếu không đảm bảo đủ điều kiện pháp luật, dẫn đến hệ lụy tranh chấp kéo dài
Những sai lầm thường gặp khi người bệnh lập di chúc
Qua nhiều vụ việc thực tế, các sai lầm phổ biến nhất cần tránh bao gồm:
Không xác nhận tình trạng minh mẫn bằng văn bản
Nhiều gia đình chủ quan cho rằng người bệnh hoàn toàn tỉnh táo nên bỏ qua bước xác nhận của bác sĩ. Khi có tranh chấp, bên không được hưởng di sản sẽ dựa vào thiếu sót này để yêu cầu tuyên bố di chúc vô hiệu. Giấy xác nhận của bác sĩ tại thời điểm lập di chúc là chứng cứ quan trọng nhất để chứng minh năng lực hành vi dân sự.
Lập di chúc miệng khi vẫn còn khả năng viết
Di chúc miệng chỉ được phép sử dụng trong trường hợp nguy kịch, không thể lập di chúc bằng văn bản. Nếu người bệnh vẫn còn khả năng viết hoặc có thể nhờ người viết hộ với người làm chứng, thì di chúc miệng sẽ không được công nhận là hợp pháp nếu bị khiếu kiện.
Không tuân thủ quy định về người làm chứng
Người làm chứng cho di chúc của người bệnh không được là người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật. Tuyệt đối không được để người có quyền lợi tài sản liên quan làm chứng. Nhiều di chúc bị vô hiệu chỉ vì người làm chứng lại chính là người được hưởng di sản.
Không xác định rõ tài sản và giấy tờ pháp lý
Người bệnh lập di chúc liệt kê tài sản nhưng không có giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, hoặc tài sản đang trong quá trình tranh chấp, hoặc ghi sai thông tin tài sản. Khi đó, di chúc vẫn có hiệu lực nhưng phần tài sản không xác định được sẽ được giải quyết theo luật, gây thiệt hại cho ý nguyện của người bệnh.
Quên quy định về di sản dành cho người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng, con thành niên mà không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật, cho dù không được người lập di chúc chỉ định. Người bệnh cần lưu ý điều này để tránh hiểu lầm rằng mình có thể tước hoàn toàn quyền thừa kế của những người thuộc diện này.
Quy trình công chứng di chúc cho người bệnh đang điều trị tại bệnh viện
Pháp luật hiện hành cho phép công chứng viên thực hiện công chứng di chúc ngoài trụ sở khi người có nhu cầu công chứng là người già yếu, không thể đi lại được. Điều 44 Luật Công chứng 2014 quy định công chứng ngoài trụ sở được thực hiện trong trường hợp người yêu cầu công chứng là người đang bị ốm nặng, không thể đến trụ sở tổ chức hành nghề công chứng.
Thủ tục công chứng di chúc tại bệnh viện thường bao gồm:
Gia đình chuẩn bị đầy đủ giấy tờ: CMND/CCCD của người bệnh, giấy xác nhận tình trạng sức khỏe của bác sĩ, giấy tờ liên quan đến tài sản
Liên hệ phòng công chứng, nêu rõ tình trạng bệnh để yêu cầu công chứng ngoài trụ sở
Công chứng viên đến tận giường bệnh, trực tiếp gặp người bệnh, kiểm tra năng lực nhận thức thông qua hỏi đáp trực tiếp
Soạn thảo nội dung di chúc theo ý chí của người bệnh, đọc lại cho người bệnh nghe
Người bệnh ký tên hoặc điểm chỉ; nếu không thể ký, có thể điểm chỉ trước mặt công chứng viên và người làm chứng
Công chứng viên chứng nhận bản di chúc có hiệu lực pháp lý
Lưu ý, chi phí công chứng ngoài trụ sở sẽ cao hơn công chứng tại trụ sở do phụ phí đi lại. Mức phí cụ thể do từng tổ chức hành nghề công chứng quy định nhưng phải niêm yết công khai.
Tình trạng người bệnh tâm thần lập di chúc
Người mắc bệnh tâm thần có được lập di chúc hay không là câu hỏi được rất nhiều gia đình quan tâm. Theo quy định, người bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi thì không được lập di chúc.
Nếu người bệnh đã có quyết định của Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự thì việc lập di chúc hoàn toàn không hợp pháp. Ngược lại, nếu người mắc bệnh tâm thần nhưng đang trong giai đoạn ổn định, nhận thức đầy đủ, có giấy xác nhận của bác sĩ chuyên khoa, thì vẫn có quyền lập di chúc hợp pháp.
Trong thực tiễn, những di chúc của người có tiền sử bệnh tâm thần thường dễ bị thách thức. Cách phòng tránh tốt nhất là yêu cầu bác sĩ điều trị xác nhận bằng văn bản tình trạng tâm thần đang ổn định và khả năng nhận thức đầy đủ tại thời điểm lập di chúc. Nên kết hợp công chứng, chứng thực và quay video để đảm bảo bằng chứng vững chắc.
Những lưu ý quan trọng dành cho gia đình khi người bệnh muốn lập di chúc
Không trì hoãn: Tình trạng bệnh có thể xấu đi bất cứ lúc nào. Nếu người bệnh bày tỏ nguyện vọng lập di chúc, gia đình nên hỗ trợ thực hiện càng sớm càng tốt, tránh để đến khi người bệnh không còn khả năng nhận thức
Tôn trọng ý chí của người bệnh: Không ép buộc, không định hướng người bệnh chia tài sản theo mong muốn của mình. Di chúc thiếu tự nguyện sẽ bị vô hiệu và có thể kéo theo mâu thuẫn gia đình nghiêm trọng
Tham khảo ý kiến luật sư: Đối với khối tài sản lớn hoặc có cấu trúc phức tạp (cổ phiếu, bất động sản, quyền sử dụng đất nông nghiệp, tài sản ở nước ngoài…), việc tư vấn pháp lý chuyên sâu là cần thiết
Cập nhật di chúc theo tình trạng tài sản: Nếu tài sản thay đổi lớn sau khi lập di chúc (mua thêm, bán đi, thế chấp…), người bệnh nên lập di chúc mới hoặc làm phụ lục sửa đổi, bổ sung
Bảo quản di chúc an toàn: Gửi di chúc tại Văn phòng công chứng nơi đã công chứng, hoặc liên hệ Trung tâm Lưu ký Chứng khoán để gửi di chúc liên quan đến chứng khoán. Tránh để di chúc rơi vào tay một người thân duy nhất vì có thể dẫn đến việc tiêu hủy hoặc sửa chữa di chúc
Câu hỏi thường gặp về người bệnh lập di chúc
Người bệnh đang hôn mê có thể lập di chúc được không?
Không. Người đang hôn mê không thể hiện được ý chí tự nguyện và không đáp ứng điều kiện minh mẫn, sáng suốt. Mọi giao dịch hoặc văn bản có chữ ký của người hôn mê đều không có giá trị pháp lý. Trong trường hợp này, di sản sẽ được chia theo pháp luật nếu không có di chúc được lập trước đó hợp pháp.
Người bệnh ung thư giai đoạn cuối lập di chúc có cần phải công chứng không?
Pháp luật không bắt buộc phải công chứng hoặc chứng thực di chúc bằng văn bản. Di chúc viết tay đáp ứng đủ điều kiện vẫn hợp pháp. Tuy nhiên, để giảm thiểu rủi ro tranh chấp, các gia đình nên công chứng hoặc chứng thực vì khi đó các tình tiết liên quan đến năng lực hành vi dân sự của người lập di chúc được cơ quan có thẩm quyền xác nhận.
Di chúc của người bệnh lập tại bệnh viện có cần người làm chứng không?
Nếu di chúc được công chứng hoặc chứng thực bởi cơ quan có thẩm quyền thì không bắt buộc phải có người làm chứng. Nếu di chúc viết tay không công chứng, chứng thực thì cũng không bắt buộc có người làm chứng. Người làm chứng chỉ bắt buộc khi người bệnh nhờ người khác viết hộ di chúc, hoặc đối với trường hợp di chúc miệng.
Người bệnh có thể sửa đổi di chúc sau khi đã lập không?
Hoàn toàn có thể. Điều 641 Bộ luật Dân sự cho phép người bệnh sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc bất cứ lúc nào, miễn là còn đáp ứng điều kiện về năng lực hành vi dân sự. Nếu sửa đổi một phần, phần không sửa đổi vẫn giữ nguyên hiệu lực.
Nếu di chúc không hợp pháp thì xử lý thế nào?
Di chúc không hợp pháp sẽ bị tuyên bố vô hiệu. Di sản của người bệnh sẽ được chia theo pháp luật, tức là chia đều cho những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất (vợ/chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi). Việc phân chia này có thể không đúng với mong muốn của người bệnh, vì vậy việc chuẩn bị kỹ lưỡng khi lập di chúc là vô cùng quan trọng.
Chi phí để người bệnh lập di chúc là bao nhiêu?
Chi phí công chứng di chúc được quy định bởi Bộ Tài chính, thường từ 50.000 đến 300.000 đồng đối với giá trị tài sản nhỏ, và tối đa
Xin chào, tôi là Nguyễn Viết Phú, công chứng viên với hơn 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực công chứng và chứng thực. Tôi xây dựng website này nhằm chia sẻ kiến thức pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn và hướng dẫn các thủ tục công chứng một cách dễ hiểu, chính xác và cập nhật, giúp người đọc tiếp cận thông tin nhanh chóng, đáng tin cậy.
