Thủ tục lập di chúc cho vợ chồng: Hướng dẫn chi tiết và đầy đủ nhất
31 Th7
Lập di chúc là cách thức quan trọng giúp vợ chồng chủ động quyết định việc phân chia tài sản sau khi một trong hai người qua đời. Tuy nhiên, nhiều cặp đôi vẫn chưa hiểu rõ thủ tục lập di chúc cho vợ chồng gồm những bước nào, cần chuẩn bị giấy tờ gì và làm sao để di chúc hợp pháp. Bài viết này sẽ giải thích toàn bộ quy trình một cách cụ thể, giúp bạn tránh được những sai sót pháp lý đáng tiếc.
Di chúc cho vợ chồng là gì? Cơ sở pháp lý hiện hành
Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Đối với vợ chồng, việc lập di chúc có thể thực hiện riêng theo từng người hoặc lập chung, trong đó vợ và chồng cùng thể hiện ý chí định đoạt khối tài sản chung của hai người.
Căn cứ pháp lý quan trọng nhất là Bộ luật Dân sự 2015. Điều 624 quy định khái niệm di chúc, trong khi Điều 655 quy định cụ thể về di chúc chung của vợ chồng. Theo đó, vợ chồng có thể cùng lập di chúc để định đoạt tài sản chung, và di chúc chung này có hiệu lực một phần ngay sau khi một người chết. Ngoài ra, Luật Công chứng 2014 cũng quy định quy trình công chứng di chúc tại các tổ chức hành nghề công chứng.
Hiện nay, pháp luật Việt Nam công nhận hai hình thức chính khi vợ chồng muốn lập di chúc. Việc lựa chọn hình thức nào phụ thuộc vào nhu cầu quản lý tài sản và mong muốn riêng của từng cặp đôi.
Di chúc chung của vợ chồng
Di chúc chung là văn bản do cả vợ và chồng cùng lập, cùng ký tên, thể hiện ý chí chung về việc phân chia toàn bộ hoặc một phần khối tài sản chung. Hình thức này phù hợp với những cặp vợ chồng có tài sản chung lớn như nhà đất, sổ tiết kiệm, và mong muốn để lại cho con cháu một cách thống nhất.
Điểm đặc biệt của di chúc chung là sau khi một người chết, phần hướng dẫn liên quan đến tài sản của người chết sẽ có hiệu lực. Người còn sống vẫn có quyền sửa đổi di chúc đối với phần tài sản của mình, nhưng không được ảnh hưởng đến quyền lợi của người thừa kế đã được xác định trong di chúc.
Di chúc riêng của từng vợ hoặc chồng
Nếu vợ hoặc chồng có tài sản riêng, hoặc muốn định đoạt tài sản chung theo phần riêng một cách linh hoạt, mỗi người có thể lập một di chúc riêng. Di chúc riêng không phụ thuộc vào di chúc của người kia, giúp việc sửa đổi, bổ sung dễ dàng hơn. Tuy nhiên, nhược điểm là nếu không tính toán kỹ, hai di chúc riêng có thể mâu thuẫn về phân chia khối tài sản chung.
Tiêu chí
Di chúc chung vợ chồng
Di chúc riêng
Chủ thể lập di chúc
Cả vợ và chồng cùng tham gia
Một trong hai người lập riêng
Phạm vi tài sản
Tài sản chung của vợ chồng
Tài sản riêng hoặc phần tài sản của người lập
Mức độ linh hoạt khi sửa đổi
Khó sửa đổi khi một người đã chết
Dễ dàng sửa đổi, bổ sung bất cứ lúc nào
Hiệu lực pháp lý
Phát huy từng phần theo thời điểm từng người chết
Phát huy khi người lập di chúc chết
Thủ tục lập di chúc cho vợ chồng chi tiết từng bước
Việc nắm rõ quy trình lập di chúc giúp vợ chồng chủ động về thời gian và tránh phải bổ sung hồ sơ nhiều lần.
Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ đầy đủ
Trước khi đến tổ chức công chứng, vợ chồng cần chuẩn bị những giấy tờ sau:
Phiếu yêu cầu công chứng theo mẫu do tổ chức hành nghề công chứng cung cấp.
Bản sao giấy chứng nhận đăng ký kết hôn của hai vợ chồng.
Bản sao căn cước công dân hoặc chứng minh nhân dân của cả hai người.
Bản sao sổ hộ khẩu hoặc giấy tờ tạm trú.
Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản chung như giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy đăng ký xe, sổ tiết kiệm, cổ phiếu, cổ phần.
Dự thảo di chúc hoặc nội dung di chúc do vợ chồng tự soạn thảo sẵn, mặc dù công chứng viên có thể hỗ trợ soạn thảo
Bước 2: Soạn thảo nội dung di chúc
Nội dung di chúc phải thể hiện rõ ràng nguyện vọng của cả hai người. Một di chúc hợp lệ cần có các thông tin cơ bản sau:
Họ tên, ngày tháng năm sinh, số căn cước, địa chỉ của vợ và chồng.
Thông tin về người thừa kế: quan hệ với người lập di chúc, tỷ lệ hoặc phần tài sản cụ thể được hưởng.
Danh mục tài sản chung và tài sản riêng (nếu cần xác định rõ phần tài sản riêng của mỗi người).
Phần di sản dùng để thờ cúng, di tặng hoặc các nghĩa vụ tài sản khác nếu có.
Ý chí tự nguyện, không bị ép buộc, lừa dối.
Chữ ký của cả hai vợ chồng trong từng trang của bản di chúc.
Bước 3: Công chứng hoặc chứng thực di chúc
Sau khi hoàn thiện nội dung, vợ chồng đến tổ chức hành nghề công chứng trên địa bàn tỉnh, thành phố nơi mình cư trú hoặc nơi có tài sản để yêu cầu công chứng. Công chứng viên sẽ kiểm tra tính tự nguyện, năng lực hành vi dân sự của người lập di chúc, đối chiếu giấy tờ và hướng dẫn ký tên, điểm chỉ.
Trong trường hợp không đến phòng công chứng, vợ chồng có thể yêu cầu công chứng viên đến tại chỗ nếu có lý do chính đáng như sức khỏe yếu. Ngoài ra, di chúc cũng có thể được chứng thực tại Ủy ban nhân dân cấp xã, phường, thị trấn.
Bước 4: Lưu giữ di chúc
Sau khi công chứng, vợ chồng có thể giữ bản chính di chúc hoặc gửi lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng. Việc gửi giữ tại tổ chức công chứng giúp tránh mất mát, hư hỏng, đồng thời tạo điều kiện công bố di chúc dễ dàng khi có người qua đời. Nếu tự giữ, cần thông báo cho người thân biết nơi cất giữ để tránh thất lạc.
Điều kiện hợp pháp của di chúc do vợ chồng lập
Không phải bất kỳ văn bản nào viết tay cũng được coi là di chúc hợp pháp. Để di chúc có giá trị pháp lý, vợ chồng cần đáp ứng các điều kiện được quy định tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.
Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt trong quá trình lập di chúc, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
Người lập di chúc phải từ đủ 18 tuổi trở lên. Người từ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi có thể lập di chúc nếu được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý bằng văn bản.
Nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
Hình thức di chúc phải đáp ứng một trong các dạng: di chúc bằng văn bản không công chứng, di chúc bằng văn bản có công chứng, di chúc bằng văn bản có chứng thực, di chúc miệng trong trường hợp đặc biệt.
Di chúc chung của vợ chồng phải có chữ ký hoặc điểm chỉ của cả hai người.
Một số trường hợp thực tế khi vợ chồng lập di chúc chung
Cuộc sống luôn phát sinh những tình huống bất ngờ ngoài dự kiến. Việc hiểu trước cách pháp luật xử lý giúp vợ chồng chủ động điều chỉnh di chúc cho phù hợp.
Một người chết trước, di chúc chung xử lý thế nào?
Khi một trong hai vợ chồng qua đời, phần di chúc liên quan đến tài sản của người chết sẽ có hiệu lực ngay lập tức. Người còn sống tiếp tục quản lý phần tài sản của mình nhưng không được tự ý sửa đổi phần di chúc đã xác định quyền lợi của người thừa kế. Ví dụ: vợ chồng ông A và bà B lập di chúc chung để lại toàn bộ tài sản cho hai con. Ông A qua đời, người con ngay lập tức có quyền nhận phần di sản từ ông A. Bà B vẫn có thể lập di chúc mới cho phần tài sản của bà, nhưng không được tước bỏ phần quyền đã thừa kế từ ông A.
Sửa đổi, bổ sung di chúc chung khi cả hai còn sống
Khi cả hai vợ chồng đều còn sống và minh mẫn, việc sửa đổi di chúc chung khá đơn giản. Vợ chồng có thể cùng nhau đến tổ chức công chứng để lập di chúc mới thay thế, hoặc lập văn bản sửa đổi, bổ sung kèm theo di chúc cũ. Tuy nhiên, nếu một người đã chết, di chúc chung không thể sửa đổi toàn bộ, chỉ có thể sửa đổi phần tài sản của người còn sống trong phạm vi không ảnh hưởng đến người thừa kế.
Lợi ích và hạn chế khi lập di chúc chung vợ chồng
Việc lập di chúc chung mang lại nhiều lợi ích nhưng cũng có những điểm hạn chế nhất định. Vợ chồng cần cân nhắc kỹ trước khi quyết định.
Lợi ích
Thể hiện sự thống nhất ý chí của hai người, tránh tình trạng di chúc trái ngược nhau.
Bảo vệ quyền lợi của con chung, đặc biệt khi có con riêng, con nuôi trong gia đình.
Giảm thiểu chi phí và thời gian công chứng so với việc lập hai bản di chúc riêng lẻ.
Tạo sự an tâm về mặt tâm lý, xây dựng kế hoạch quản lý tài sản dài hạn.
Hạn chế
Thiếu tính linh hoạt khi một người đã qua đời, khó thay đổi phần di chúc liên quan đến tài sản của người chết.
Nếu phát sinh tranh chấp, việc xác định phần tài sản chung và riêng phức tạp hơn so với di chúc riêng.
Chỉ phù hợp với những cặp vợ chồng có tài sản chung rõ ràng, ít biến động.
Người còn sống có thể gặp khó khăn trong việc bán, chuyển nhượng tài sản chung vì vướng quyền lợi của người thừa kế đã được xác định.
Những sai lầm thường gặp khi lập di chúc cho vợ chồng
Rất nhiều trường hợp di chúc bị vô hiệu hoặc gây khó khăn cho người thân chỉ vì những sai sót không đáng có.
Không công chứng hoặc chứng thực di chúc
Di chúc bằng văn bản không cần công chứng vẫn có thể hợp pháp nếu đáp ứng đủ điều kiện về hình thức và nội dung. Tuy nhiên, khi di chúc chung vợ chồng, việc không công chứng dễ dẫn đến tranh chấp về tính xác thực của chữ ký, đặc biệt khi có người thừa kế nghi ngờ. Cách tốt nhất là công chứng để đảm bảo giá trị pháp lý cao nhất.
Không xác định rõ tài sản chung và tài sản riêng
Nhiều cặp vợ chồng lầm tưởng toàn bộ tài sản là tài sản chung. Tuy nhiên, tài sản có trước khi kết hôn, tài sản được thừa kế riêng, tặng cho riêng vẫn được coi là tài sản riêng. Nếu di chúc không ghi rõ phần tài sản riêng này, việc phân chia có thể bị khiếu kiện.
Quên quy định về người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc
Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, con chưa thành niên, cha mẹ, vợ chồng không được hưởng di sản theo di chúc vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật. Nếu vợ chồng lập di chúc truất quyền những người này, di chúc vẫn có hiệu lực nhưng phần di sản của họ sẽ bị điều chỉnh theo quy định.
Không cập nhật di chúc khi tài sản thay đổi
Vợ chồng lập di chúc năm 2020, đến năm 2025 mua thêm nhà, bán một phần đất nhưng không lập di chúc mới. Di chúc cũ vẫn có hiệu lực đối với tài sản còn được ghi nhận, nhưng phần tài sản mới sẽ không nằm trong di chúc, dẫn đến việc phân chia không đúng mong muốn.
Viết tay không theo đúng trình tự
Di chúc viết tay không công chứng phải do chính tay vợ chồng viết và ký. Nếu một người không thể tự viết thì có thể nhờ người khác viết hộ nhưng phải có ít nhất hai người làm chứng, đồng thời vợ chồng ký tên và điểm chỉ trước mặt người làm chứng. Việ
Xin chào, tôi là Nguyễn Viết Phú, công chứng viên với hơn 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực công chứng và chứng thực. Tôi xây dựng website này nhằm chia sẻ kiến thức pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn và hướng dẫn các thủ tục công chứng một cách dễ hiểu, chính xác và cập nhật, giúp người đọc tiếp cận thông tin nhanh chóng, đáng tin cậy.
