Người bị truất quyền thừa kế có được hưởng di sản không? Giải đáp chi tiết theo quy định mới nhất
03 Th8
Việc một người bị truất quyền thừa kế có được hưởng di sản không luôn là vấn đề pháp lý nhạy cảm và phức tạp trong thực tiễn. Theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, quyền định đoạt tài sản của người để lại di sản là tuyệt đối, nhưng pháp luật vẫn có những ngoại lệ nhất định để bảo vệ quyền lợi của một số đối tượng yếu thế. Bài viết này sẽ phân tích sâu các quy định pháp luật, điều kiện, cũng như các trường hợp đặc biệt để bạn đọc hiểu rõ quyền lợi của mình khi rơi vào tình huống này.
Truất quyền thừa kế là việc người để lại di sản thể hiện ý chí không cho một hoặc nhiều người thừa kế theo pháp luật của mình được hưởng di sản. Hành động này thường được thực hiện thông qua di chúc hợp pháp, trong đó người lập di chúc nêu rõ tên người bị truất quyền và phần di sản không được hưởng.
Căn cứ pháp lý điều chỉnh
Bộ luật Dân sự 2015 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2017) là văn bản pháp lý quan trọng nhất điều chỉnh vấn đề này. Cụ thể, các điều khoản liên quan đến quyền thừa kế, di chúc, và người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc được quy định tại Điều 626, Điều 644 và các điều khoản liên quan khác.
Người bị truất quyền thừa kế có được hưởng di sản không theo quy định pháp luật
Câu trả lời ngắn gọn là: Có, trong một số trường hợp đặc biệt. Mặc dù người lập di chúc có quyền truất quyền thừa kế của người khác, nhưng pháp luật vẫn bảo vệ một nhóm đối tượng đặc biệt được gọi là “người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc”.
Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 – Ngoại lệ quan trọng nhất
Theo Điều 644, những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, ngay cả khi họ bị truất quyền thừa kế hoặc không được nhắc đến trong di chúc:
Con chưa thành niên (dưới 18 tuổi)
Cha, mẹ của người để lại di sản
Vợ hoặc chồng của người để lại di sản
Con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động
Điều này có nghĩa là nếu bạn thuộc một trong các nhóm đối tượng trên, việc bị truất quyền thừa kế trong di chúc không hoàn toàn khiến bạn mất quyền hưởng di sản.
Ví dụ minh họa cụ thể
Ông A có vợ là bà B, hai con là C (15 tuổi) và D (25 tuổi, đã đi làm). Ông A lập di chúc truất quyền thừa kế của cả bà B, C và D, để lại toàn bộ tài sản cho người bạn thân là ông E. Trong trường hợp này: – Bà B (vợ) và C (con 15 tuổi) vẫn được hưởng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật
D (con 25 tuổi, có khả năng lao động) sẽ không được hưởng gì vì không thuộc đối tượng bảo vệ
Điều kiện để người bị truất quyền thừa kế được hưởng di sản
Điều kiện về đối tượng
Người bị truất quyền thừa kế chỉ được hưởng di sản nếu thuộc một trong các nhóm đối tượng được pháp luật bảo vệ nêu trên. Nếu không thuộc các nhóm này, quyền truất quyền thừa kế của người lập di chúc là hợp pháp và có hiệu lực tuyệt đối.
Di chúc truất quyền thừa kế phải đáp ứng các điều kiện hợp pháp theo quy định tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015:
Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt tại thời điểm lập di chúc
Không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép
Nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội
Hình thức di chúc hợp pháp (có công chứng, chứng thực hoặc đáp ứng điều kiện di chúc bằng văn bản có người làm chứng)
Điều kiện về thời điểm xác định
Việc xác định một người có thuộc diện được bảo vệ hay không được xác định tại thời điểm mở thừa kế (thời điểm người để lại di sản chết). Ví dụ, nếu con của người để lại di sản đã đủ 18 tuổi tại thời điểm cha/mẹ chết, họ sẽ không còn thuộc nhóm “con chưa thành niên” và có thể bị truất quyền hợp pháp.
So sánh quyền thừa kế của người bị truất quyền và người không được nhắc đến trong di chúc
Tiêu chí
Người bị truất quyền thừa kế
Người không được nhắc đến trong di chúc
Ý chí của người lập di chúc
Thể hiện rõ ràng việc không cho hưởng di sản
Không thể hiện ý chí rõ ràng, có thể là cố ý hoặc vô ý bỏ sót
Quyền hưởng di sản
Không được hưởng, trừ trường hợp thuộc Điều 644
Không được hưởng phần di sản được định đoạt trong di chúc, nhưng vẫn có thể hưởng phần di sản không được định đoạt
Đối tượng được bảo vệ
Vẫn được bảo vệ nếu thuộc nhóm tại Điều 644
Được bảo vệ tương tự nếu thuộc nhóm tại Điều 644
Nghĩa vụ chứng minh
Không cần chứng minh gì thêm nếu thuộc đối tượng bảo vệ
Có thể cần chứng minh quan hệ thừa kế theo pháp luật
Quy trình xác định phần di sản người bị truất quyền được hưởng
Bước 1: Xác định di sản thừa kế
Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với người khác. Cần xác định rõ tài sản nào là di sản để làm căn cứ tính toán.
Bước 2: Xác định hàng thừa kế theo pháp luật
Hàng thừa kế thứ nhất bao gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Đây là cơ sở để tính “suất thừa kế theo pháp luật”.
Suất thừa kế theo pháp luật được tính bằng cách chia toàn bộ di sản cho tổng số người thuộc hàng thừa kế thứ nhất. Ví dụ, di sản là 3 tỷ đồng, hàng thừa kế thứ nhất có 3 người, suất thừa kế là 1 tỷ đồng/người.
Bước 4: Tính phần di sản người bị truất quyền được hưởng
Người thuộc diện bảo vệ theo Điều 644 sẽ được hưởng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật. Trong ví dụ trên, họ sẽ nhận được 2/3 × 1 tỷ = 666,7 triệu đồng.
Lợi ích và hạn chế của quy định truất quyền thừa kế
Lợi ích của quy định này
Tôn trọng quyền tự do định đoạt tài sản của cá nhân khi còn sống
Cho phép người lập di chúc loại bỏ những người thừa kế không xứng đáng hoặc có hành vi vi phạm đạo đức
Tạo cơ chế linh hoạt trong việc phân chia tài sản theo ý nguyện cá nhân
Bảo vệ quyền lợi của các đối tượng yếu thế thông qua ngoại lệ tại Điều 644
Hạn chế và rủi ro
Có thể gây mâu thuẫn, tranh chấp gia đình sau khi người để lại di sản qua đời
Việc xác định “không có khả năng lao động” đôi khi gặp khó khăn trong thực tiễn
Quy định tại Điều 644 có thể bị lạm dụng bởi những người không thực sự cần được bảo vệ
Thủ tục pháp lý phức tạp khi có tranh chấp phát sinh
Những trường hợp người bị truất quyền thừa kế vẫn được hưởng di sản
Trường hợp di chúc không hợp pháp
Nếu di chúc truất quyền thừa kế không đáp ứng các điều kiện hợp pháp (người lập di chúc không minh mẫn, bị ép buộc, hình thức không đúng quy định), di chúc có thể bị tuyên vô hiệu. Khi đó, di sản sẽ được chia theo pháp luật và người bị truất quyền vẫn được hưởng thừa kế theo hàng thừa kế.
Trường hợp di chúc chỉ truất quyền một phần
Nếu di chúc chỉ truất quyền thừa kế đối với một phần di sản cụ thể, người bị truất quyền vẫn có thể được hưởng phần di sản còn lại nếu họ thuộc hàng thừa kế theo pháp luật.
Trường hợp người thừa kế theo di chúc từ chối hoặc mất quyền hưởng
Nếu người được chỉ định trong di chúc từ chối nhận di sản hoặc bị mất quyền hưởng di sản, phần di sản đó sẽ được chia theo pháp luật. Người bị truất quyền thừa kế vẫn có thể được hưởng phần này nếu thuộc hàng thừa kế hợp pháp.
Hướng dẫn thực hiện quyền yêu cầu hưởng di sản khi bị truất quyền
Chuẩn bị hồ sơ cần thiết
Giấy chứng tử của người để lại di sản
Giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân (giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn, sổ hộ khẩu)
Di chúc (nếu có) hoặc các tài liệu liên quan đến việc truất quyền thừa kế
Giấy tờ chứng minh tài sản là di sản thừa kế
Giấy tờ chứng minh thuộc đối tượng được bảo vệ (nếu có)
Nộp hồ sơ yêu cầu phân chia di sản tại cơ quan có thẩm quyền
Nếu không đạt được thỏa thuận, khởi kiện ra Tòa án nhân dân cấp huyện nơi người để lại di sản cư trú hoặc nơi có tài sản
Tham gia phiên tòa và cung cấp các bằng chứng cần thiết
Những sai lầm thường gặp và cách tránh
Sai lầm 1: Cho rằng truất quyền là tuyệt đối
Nhiều người lập di chúc tin rằng việc truất quyền thừa kế sẽ khiến người đó hoàn toàn không được hưởng gì. Thực tế, nếu người bị truất quyền thuộc nhóm được bảo vệ tại Điều 644, họ vẫn được hưởng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật.
Sai lầm 2: Không lập di chúc hợp pháp
Việc lập di chúc không đúng hình thức hoặc không đáp ứng điều kiện hợp pháp có thể khiến toàn bộ di chúc bị vô hiệu, dẫn đến việc truất quyền thừa kế không có hiệu lực.
Sai lầm 3: Không thu thập đầy đủ bằng chứng
Khi muốn bảo vệ quyền lợi của mình, người bị truất quyền thừa kế cần chuẩn bị đầy đủ giấy tờ chứng minh quan hệ và tình trạng của mình. Thiếu bằng chứng có thể dẫn đến việc mất quyền lợi hợp pháp.
Những lưu ý quan trọng khi xử lý vấn đề truất quyền thừa kế
Thời hiệu khởi kiện về thừa kế là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế
Người bị truất quyền thừa kế vẫn phải thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết trong phạm vi di sản được hưởng
Việc xác định “không có khả năng lao động” cần có kết luận của cơ quan y tế có thẩm quyền
Nên tham khảo ý kiến luật sư trước khi thực hiện bất kỳ thủ tục pháp lý nào liên quan đến thừa kế
Trong trường hợp có nhiều người cùng thuộc diện bảo vệ, tổng phần di sản họ được hưởng không được vượt quá toàn bộ di sản
Câu hỏi thường gặp về người bị truất quyền thừa kế
Con đã thành niên nhưng đang đi học đại học có được bảo vệ không?
Theo quy định hiện hành, con đã thành niên (đủ 18 tuổi) được coi là có khả năng lao động, trừ khi có kết luận của cơ quan y tế về việc không có khả năng lao động. Việc đang đi học không phải là căn cứ để được bảo vệ theo Điều 644.
Người bị truất quyền thừa kế có phải thực hiện nghĩa vụ tài sản không?
Có. Người bị truất quyền thừa kế nếu vẫn được hưởng di sản theo Điều 644 phải thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết trong phạm vi di sản được hưởng, tương tự như các người thừa kế khác.
Di chúc truất quyền thừa kế có cần công chứng không?
Di chúc không bắt buộc phải công chứng hoặc chứng thực, nhưng di chúc được công chứng hoặc chứng thực sẽ có giá trị pháp lý cao hơn và giảm thiểu rủi ro tranh chấp về tính hợp pháp.
Người bị truất quyền thừa kế có thể khởi kiện đòi quyền lợi không?
Hoàn toàn có thể. Người bị truất quyền thừa kế có quyền khởi kiện ra Tòa án để yêu cầu bảo vệ quyền lợi nếu họ thuộc đối tượng được bảo vệ theo Điều 644 hoặc nếu di chúc không hợp pháp.
Phần di sản người bị truất quyền được hưởng có bị đánh thuế không?
Theo quy định về thuế thu nhập cá nhân, phần di sản thừa kế giữa vợ với chồng, cha mẹ với con, ông bà với cháu được miễn thuế. Các trường hợp khác có thể phải chịu thuế theo quy định.
Kết luận
Người bị truất quyền thừa kế có được hưởng di sản không phụ thuộc vào nhiều yếu tố, quan trọng nhất là họ có thuộc nhóm đối tượng được pháp luật bảo vệ tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 hay không. Việc hiểu rõ các quy định pháp luật, chuẩn bị đầy đủ hồ sơ và thực hiện đúng quy trình sẽ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Trong mọi trường hợp, việc tham khảo ý kiến của luật sư chuyên về lĩnh vực thừa kế là điều cần thiết để đảm bảo quyền lợi tốt nhất. Người lập di chúc cũng cần cân nhắc kỹ lưỡng và tuân thủ đúng quy định pháp luật để tránh những tranh chấp không đáng có sau khi qua đời.
Xin chào, tôi là Nguyễn Viết Phú, công chứng viên với hơn 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực công chứng và chứng thực. Tôi xây dựng website này nhằm chia sẻ kiến thức pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn và hướng dẫn các thủ tục công chứng một cách dễ hiểu, chính xác và cập nhật, giúp người đọc tiếp cận thông tin nhanh chóng, đáng tin cậy.
