Cha mẹ có được hưởng thừa kế khi con lập di chúc? Giải đáp chi tiết theo quy định mới nhất
Việc con cái lập di chúc để lại tài sản là quyền hợp pháp được pháp luật bảo hộ. Tuy nhiên, câu hỏi “cha mẹ có được hưởng thừa kế khi con lập di chúc” luôn là mối quan tâm hàng đầu của nhiều gia đình, đặc biệt trong bối cảnh các tranh chấp tài sản ngày càng phức tạp. Bài viết này sẽ phân tích sâu các quy định của Bộ luật Dân sự 2015, làm rõ quyền lợi của cha mẹ trong trường hợp người con để lại di chúc, cùng những tình huống thực tế thường gặp và cách giải quyết.
Quy định pháp luật về quyền thừa kế của cha mẹ khi con lập di chúc
Theo Bộ luật Dân sự 2015, quyền thừa kế của cha mẹ được quy định rõ ràng tại Điều 651 và Điều 644. Khi người con lập di chúc, cha mẹ vẫn có thể được hưởng thừa kế trong hai trường hợp chính: thứ nhất là khi họ được chỉ định trong di chúc, thứ hai là khi họ thuộc diện người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
Trường hợp cha mẹ được chỉ định trong di chúc
Khi người con lập di chúc hợp pháp và chỉ định cha mẹ là người thừa kế một phần hoặc toàn bộ tài sản, cha mẹ sẽ được hưởng phần di sản đó. Di chúc có thể được lập dưới hình thức văn bản có công chứng, chứng thực, hoặc di chúc viết tay, di chúc miệng trong trường hợp đặc biệt. Điều kiện tiên quyết là di chúc phải đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về hình thức và nội dung theo quy định tại Điều 630 Bộ luật Dân sự.
Trường hợp cha mẹ thuộc diện thừa kế không phụ thuộc vào di chúc
Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Theo đó, cha mẹ là một trong những đối tượng được bảo vệ đặc biệt này. Cụ thể, cha, mẹ của người lập di chúc vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, ngay cả khi họ không được nhắc đến trong di chúc hoặc bị truất quyền hưởng di sản.
Điều kiện để cha mẹ được hưởng thừa kế không phụ thuộc vào di chúc
Để cha mẹ có được hưởng thừa kế khi con lập di chúc theo quy định tại Điều 644, cần đáp ứng các điều kiện sau: Thứ nhất, cha mẹ phải còn sống tại thời điểm mở thừa kế. Nếu cha hoặc mẹ đã qua đời trước thời điểm người con chết, họ không còn tư cách để hưởng thừa kế. Thứ hai, cha mẹ không thuộc các trường hợp bị loại trừ theo quy định tại Điều 621 Bộ luật Dân sự, bao gồm: người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe của người để lại di sản; người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản; người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người thừa kế khác nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ phần di sản mà người thừa kế khác có quyền hưởng. Thứ ba, di chúc phải hợp pháp. Nếu di chúc bị vô hiệu toàn bộ hoặc một phần, phần di sản liên quan sẽ được chia theo pháp luật, và cha mẹ sẽ được hưởng theo hàng thừa kế thứ nhất.
Cách tính phần thừa kế mà cha mẹ được hưởng khi con lập di chúc
Khi cha mẹ thuộc diện thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, phần di sản họ nhận được được tính như sau: Bước 1: Xác định di sản thừa kế. Đây là toàn bộ tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp của người con để lại sau khi đã trừ đi nghĩa vụ tài sản và chi phí liên quan. Bước 2: Xác định hàng thừa kế thứ nhất theo pháp luật. Hàng thừa kế thứ nhất bao gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Bước 3: Tính suất thừa kế theo pháp luật. Lấy tổng di sản chia đều cho số người thuộc hàng thừa kế thứ nhất còn sống tại thời điểm mở thừa kế. Bước 4: Phần của cha mẹ sẽ bằng hai phần ba (2/3) suất thừa kế theo pháp luật vừa tính được.
Ví dụ minh họa cụ thể
Ông A qua đời để lại di chúc toàn bộ tài sản trị giá 3 tỷ đồng cho người bạn thân. Ông A có cha mẹ già (còn sống) và một người con duy nhất. Hàng thừa kế thứ nhất của ông A gồm: cha, mẹ và con (3 người). Suất thừa kế theo pháp luật là 3 tỷ / 3 = 1 tỷ đồng. Như vậy, cha và mẹ của ông A mỗi người sẽ được hưởng 2/3 x 1 tỷ = 666,67 triệu đồng. Phần còn lại (khoảng 1,67 tỷ đồng) sẽ được chia theo di chúc cho người bạn thân.
So sánh quyền thừa kế của cha mẹ trong các trường hợp khác nhau
Trường hợp
Quyền của cha mẹ
Căn cứ pháp lý
Con lập di chúc chỉ định cha mẹ hưởng thừa kế
Được hưởng theo đúng nội dung di chúc
Điều 624, 625 Bộ luật Dân sự 2015
Con lập di chúc không nhắc đến cha mẹ
Vẫn được hưởng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật
Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015
Con lập di chúc truất quyền thừa kế của cha mẹ
Vẫn được hưởng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật (trừ trường hợp bị loại trừ)
Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015
Con chết không để lại di chúc
Được hưởng theo hàng thừa kế thứ nhất cùng vợ/chồng và các con
Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015
Cha mẹ vi phạm nghĩa vụ nuôi dưỡng con
Không được hưởng thừa kế
Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015
Thủ tục để cha mẹ nhận thừa kế khi con lập di chúc
Khi người con qua đời và để lại di chúc, cha mẹ cần thực hiện các bước sau để nhận phần thừa kế của mình: Bước 1: Thu thập giấy tờ cần thiết – Giấy chứng tử của người con
Di chúc (bản gốc)
Giấy tờ chứng minh quan hệ cha mẹ – con (giấy khai sinh, sổ hộ khẩu, quyết định nhận nuôi con nuôi)
Giấy tờ tùy thân của cha mẹ (CCCD/CMND, hộ chiếu)
Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản của người con Bước 2: Công bố di chúc Di chúc cần được công bố tại cơ quan công chứng hoặc UBND xã/phường nơi người để lại di chúc cư trú. Người công bố di chúc phải sao gửi di chúc cho tất cả những người có liên quan đến di sản thừa kế. Bước 3: Khai nhận di sản thừa kế Cha mẹ cùng những người thừa kế khác đến văn phòng công chứng để làm thủ tục khai nhận di sản. Trong trường hợp có tranh chấp, cần khởi kiện ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền. Bước 4: Đăng ký sang tên tài sản Sau khi có văn bản khai nhận di sản hoặc bản án/quyết định của Tòa án, cha mẹ tiến hành đăng ký sang tên tại các cơ quan quản lý tài sản tương ứng (Văn phòng đăng ký đất đai, Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm…).
Những sai lầm thường gặp khi cha mẹ đòi quyền thừa kế từ di chúc của con
Hiểu sai về quyền thừa kế không phụ thuộc vào di chúc
Nhiều người cho rằng cha mẹ luôn được hưởng 2/3 suất thừa kế trong mọi trường hợp. Thực tế, quy định này chỉ áp dụng khi cha mẹ không được hưởng hoặc bị truất quyền trong di chúc. Nếu cha mẹ đã được chỉ định hưởng phần di sản lớn hơn 2/3 suất thừa kế theo pháp luật, họ sẽ nhận đúng phần được chỉ định.
Bỏ qua thời hiệu khởi kiện về thừa kế
Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế. Nếu cha mẹ không yêu cầu trong thời hạn này, quyền thừa kế sẽ bị mất.
Không kiểm tra tính hợp pháp của di chúc
Di chúc có thể bị vô hiệu do vi phạm hình thức, người lập di chúc không đủ năng lực hành vi dân sự, hoặc bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Cha mẹ cần kiểm tra kỹ các điều kiện này trước khi thực hiện thủ tục nhận thừa kế.
Lưu ý quan trọng về quyền thừa kế của cha mẹ khi con lập di chúc
Về di chúc chung của vợ chồng: Nếu con đã kết hôn và lập di chúc chung với vợ/chồng, việc xác định phần di sản của con trong khối tài sản chung cần được làm rõ trước khi chia thừa kế. Cha mẹ chỉ được hưởng phần di sản thuộc quyền sở hữu của con, không bao gồm phần tài sản của người vợ/chồng còn sống. Về nghĩa vụ tài sản: Cha mẹ hưởng thừa kế phải chịu trách nhiệm thanh toán các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của người con trong phạm vi di sản nhận được. Nếu di sản không đủ để thanh toán, cha mẹ không phải dùng tài sản riêng của mình để trả nợ thay. Về thuế thu nhập cá nhân: Theo quy định tại Điều 4 Luật Thuế thu nhập cá nhân, thu nhập từ thừa kế giữa cha mẹ và con đẻ, con nuôi hợp pháp được miễn thuế. Tuy nhiên, cần lưu ý các quy định về lệ phí trước bạ khi đăng ký sang tên tài sản.
Câu hỏi thường gặp về việc cha mẹ hưởng thừa kế khi con lập di chúc
Cha mẹ đã ly hôn có được hưởng thừa kế từ con không?
Việc cha mẹ ly hôn không ảnh hưởng đến quyền thừa kế của họ đối với tài sản của con. Quan hệ huyết thống giữa cha mẹ và con vẫn tồn tại sau khi ly hôn. Do đó, cả cha và mẹ đều có quyền hưởng thừa kế theo pháp luật hoặc theo di chúc của con, trừ khi họ thuộc các trường hợp bị loại trừ theo Điều 621.
Con lập di chúc truất quyền thừa kế của cha mẹ có hợp pháp không?
Về nguyên tắc, người lập di chúc có quyền truất quyền hưởng di sản của người thừa kế. Tuy nhiên, nếu cha mẹ thuộc diện quy định tại Điều 644, họ vẫn được hưởng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật. Việc truất quyền chỉ có hiệu lực hoàn toàn khi cha mẹ thuộc các trường hợp tại Điều 621.
Cha mẹ nuôi có được hưởng thừa kế khi con nuôi lập di chúc không?
Theo quy định tại Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015, con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi có quan hệ thừa kế như con đẻ, cha đẻ, mẹ đẻ. Do đó, cha mẹ nuôi hợp pháp có đầy đủ quyền thừa kế như cha mẹ đẻ khi con nuôi lập di chúc.
Nếu con lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho vợ, cha mẹ có được hưởng gì không?
Trong trường hợp này, cha mẹ vẫn được hưởng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật nếu họ không thuộc trường hợp bị loại trừ. Phần di sản cha mẹ nhận được sẽ được trích từ phần di sản mà vợ của người con được hưởng theo di chúc.
Cha mẹ có phải trả nợ thay cho con khi nhận thừa kế không?
Cha mẹ chỉ phải thanh toán các khoản nợ của con trong phạm vi giá trị di sản nhận được. Nếu di sản không đủ để trả nợ, cha mẹ không có nghĩa vụ dùng tài sản riêng để thanh toán phần còn thiếu.
Kết luận
Câu hỏi “cha mẹ có được hưởng thừa kế khi con lập di chúc” đã được giải đáp chi tiết qua các quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Cha mẹ hoàn toàn có quyền hưởng thừa kế từ con trong hầu hết các trường hợp, dù con có lập di chúc hay không. Quyền lợi của cha mẹ được pháp luật bảo vệ chặt chẽ thông qua chế định người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc tại Điều 644. Tuy nhiên, để đảm bảo quyền lợi tốt nhất, cha mẹ nên chủ động tìm hiểu kỹ các quy định pháp luật, thu thập đầy đủ giấy tờ và thực hiện đúng quy trình thủ tục. Trong trường hợp có tranh chấp hoặc tình huống phức tạp, việc tham khảo ý kiến của luật sư chuyên về lĩnh vực thừa kế là điều cần thiết để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Xin chào, tôi là Nguyễn Viết Phú, công chứng viên với hơn 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực công chứng và chứng thực. Tôi xây dựng website này nhằm chia sẻ kiến thức pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn và hướng dẫn các thủ tục công chứng một cách dễ hiểu, chính xác và cập nhật, giúp người đọc tiếp cận thông tin nhanh chóng, đáng tin cậy.
