Những ai không được làm chứng di chúc theo quy định pháp luật mới nhất
31 Th7
Việc lập di chúc là một trong những giao dịch pháp lý quan trọng, thể hiện ý chí của cá nhân trong việc định đoạt tài sản sau khi qua đời. Tuy nhiên, để di chúc hợp pháp, đặc biệt là di chúc bằng văn bản, sự có mặt của người làm chứng là điều kiện tiên quyết trong nhiều trường hợp. Câu hỏi “ai không được làm chứng di chúc” nhận được rất nhiều sự quan tâm, bởi việc chọn sai người làm chứng có thể dẫn đến vô hiệu di chúc, gây ra những tranh chấp phức tạp về tài sản. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 về vấn đề này.
Vai trò của người làm chứng trong việc lập di chúc
Người làm chứng đóng vai trò xác nhận tính khách quan, minh bạch của quá trình lập di chúc. Họ xác nhận rằng người lập di chúc hoàn toàn minh mẫn, sáng suốt, tự nguyện và không bị ép buộc, lừa dối. Trong các trường hợp như người lập di chúc không tự mình viết bản di chúc được, hoặc di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực, thì bắt buộc phải có người làm chứng. Nếu người làm chứng thuộc diện bị pháp luật cấm, di chúc có thể bị vô hiệu hoặc bị vô hiệu một phần, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của những người thừa kế.
Đối tượng không được làm chứng di chúc theo Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015
Theo quy định tại Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau đây không được làm chứng cho việc lập di chúc:
1. Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc
Nhóm đối tượng đầu tiên bao gồm bất kỳ ai thuộc hàng thừa kế của người để lại di chúc, dù là thừa kế theo di chúc hay theo pháp luật. Điều này bao gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi, con riêng của vợ hoặc chồng (trong một số trường hợp), ông bà nội ngoại, anh chị em ruột, cháu ruột… Những người này có lợi ích trực tiếp hoặc gián tiếp từ di chúc, nên nếu họ làm chứng, tính khách quan và công bằng của di chúc sẽ bị nghi ngờ. Ví dụ: Ông A lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho con trai là anh B. Anh B không được phép làm chứng cho việc lập di chúc của ông A, dù anh B có mặt tại thời điểm đó.
2. Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc
Đây là những người không nhất thiết thuộc hàng thừa kế, nhưng có mối quan hệ tài sản với các điều khoản trong di chúc. Họ có thể là người được hưởng một phần tài sản nào đó, hoặc là người phải thực hiện một nghĩa vụ tài sản trong di chúc (ví dụ: được giao nhiệm vụ quản lý tài sản, thực hiện nghĩa vụ thanh toán khoản nợ của người lập di chúc cho một bên thứ ba). Việc họ làm chứng sẽ dễ dẫn đến thiên vị hoặc có động cơ che giấu thông tin. Ví dụ: Bà C lập di chúc cho anh D một mảnh đất với điều kiện anh D phải trả khoản nợ 100 triệu đồng cho chị E. Trong trường hợp này, anh D và chị E đều không được làm chứng cho việc lập di chúc của bà C, vì họ đều có quyền và nghĩa vụ tài sản liên quan trực tiếp đến di chúc.
3. Người bị hạn chế về thể chất hoặc tinh thần
Nhóm này bao gồm:
Người chưa thành niên (dưới 18 tuổi) do chưa đủ năng lực hành vi dân sự đầy đủ.
Người mất năng lực hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự (theo quyết định của Tòa án).
Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi (người bị bệnh tâm thần, mất trí nhớ, suy giảm nhận thức do tuổi già, hoặc các bệnh lý khác).
Người không đọc được chữ, không nghe được, không nói được hoặc không hiểu được tiếng Việt trong trường hợp lập di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực. Lý do đơn giản là họ không đủ khả năng để nhận thức, ghi nhớ và xác nhận một cách chính xác, đầy đủ về sự kiện lập di chúc. Nếu một người mù chữ làm chứng, họ không thể đọc lại nội dung di chúc để đối chiếu, dẫn đến rủi ro gian lận hoặc sai sót.
Quy định về việc lập di chúc có người làm chứng
Khi nào cần người làm chứng?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, người làm chứng là bắt buộc trong các trường hợp sau:
Di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực và người lập di chúc không tự mình viết bản di chúc đó (di chúc do người khác viết hộ).
Di chúc bằng văn bản được lập trong trường hợp tính mạng người lập di chúc bị đe dọa do bệnh tật hoặc nguyên nhân khác mà không thể đến cơ quan công chứng, chứng thực (di chúc miệng trước hai người làm chứng, sau đó được ghi chép lại và ký tên hoặc điểm chỉ).
Di chúc bằng văn bản được người lập di chúc tự viết nhưng có yêu cầu hoặc pháp luật yêu cầu phải có người làm chứng trong một số trường hợp cụ thể.
Trong trường hợp di chúc bằng văn bản được công chứng hoặc chứng thực, không bắt buộc phải có người làm chứng, vì công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực sẽ đóng vai trò xác nhận. Tuy nhiên, người lập di chúc vẫn có thể mời người làm chứng nếu muốn, miễn là người đó không thuộc diện bị cấm.
Pháp luật quy định phải có ít nhất hai người làm chứng trong các trường hợp bắt buộc. Điều này nhằm đảm bảo tính khách quan, chính xác và tăng cường giá trị chứng cứ nếu sau này có tranh chấp.
Hậu quả pháp lý khi người không được làm chứng vẫn ký làm chứng di chúc
Việc vi phạm quy định về người làm chứng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng: – Di chúc vô hiệu hoàn toàn: Trong trường hợp pháp luật yêu cầu bắt buộc phải có người làm chứng mà tất cả người làm chứng đều thuộc diện bị cấm, di chúc sẽ bị vô hiệu toàn bộ do vi phạm điều kiện về hình thức và thủ tục lập di chúc.
Di chúc vô hiệu một phần: Nếu chỉ một trong số những người làm chứng thuộc diện bị cấm, tùy vào tính chất và mức độ, tòa án có thể tuyên vô hiệu một phần hoặc toàn bộ sau khi xem xét các yếu tố khác. Tuy nhiên, xu hướng bảo vệ quyền lợi của người lập di chúc, tòa án thường xem xét sự trung thực, khách quan của người làm chứng trong thực tế.
Tranh chấp kéo dài: Khi phát hiện người làm chứng không hợp pháp, những người thừa kế khác có thể khởi kiện yêu cầu tuyên bố di chúc vô hiệu. Quá trình này tốn kém thời gian, tiền bạc và gây mất đoàn kết gia đình.
Trách nhiệm pháp lý đối với người làm chứng: Người làm chứng biết mình thuộc diện bị cấm nhưng vẫn ký có thể bị xem xét trách nhiệm dân sự nếu gây thiệt hại cho những người thừa kế hợp pháp. Trong một số trường hợp có dấu hiệu gian dối, giả mạo, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội giả mạo giấy tờ.
So sánh quy định về người làm chứng di chúc qua các thời kỳ
Tiêu chí
Bộ luật Dân sự 2005
Bộ luật Dân sự 2015 (hiện hành)
Cơ sở pháp lý
Điều 654
Điều 632
Người thừa kế theo di chúc hoặc pháp luật
Không được làm chứng
Không được làm chứng
Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan
Không được làm chứng
Không được làm chứng
Người chưa thành niên, mất năng lực hành vi
Không được làm chứng
Không được làm chứng
Người không đọc được, không hiểu tiếng Việt
Không có quy định rõ ràng
Bổ sung cụ thể hơn trong thực tiễn áp dụng
Nhìn chung, Bộ luật Dân sự 2015 giữ nguyên các nguyên tắc cơ bản về người không được làm chứng di chúc, nhưng có sự kế thừa và hoàn thiện hơn về mặt kỹ thuật lập pháp, đồng thời có các văn bản hướng dẫn thi hành chi tiết hơn.
Ví dụ minh họa về trường hợp người làm chứng không hợp pháp
Ví dụ 1: Ông T (80 tuổi) bị bệnh nặng nằm viện, không thể tự viết di chúc. Ông nhờ y tá N (23 tuổi) viết hộ di chúc với nội dung để lại căn nhà cho con gái là chị H – người đang chăm sóc ông tại bệnh viện. Để hợp thức hóa, ông T mời hai người làm chứng gồm: con trai ông là anh M (thuộc hàng thừa kế theo pháp luật) và một bác sĩ trong bệnh viện. Trong trường hợp này, anh M không được làm chứng vì anh M là người thừa kế theo pháp luật của ông T. Nếu sau này ông T qua đời và có tranh chấp, tòa án có thể tuyên di chúc vô hiệu vì vi phạm thủ tục về người làm chứng. Ví dụ 2: Bà L lập di chúc cho anh trai là ông K hưởng một nửa tài sản, và giao cho ông K trách nhiệm trả khoản nợ 500 triệu đồng cho ngân hàng. Người làm chứng là bà Q – em gái ông K và là em chồng của bà L. Bà Q không thuộc hàng thừa kế của bà L vì quan hệ thông gia không được công nhận là hàng thừa kế. Tuy nhiên, bà Q lại có quan hệ gia đình với ông K, người có quyền và nghĩa vụ tài sản liên quan đến di chúc. Việc bà Q làm chứng có thể bị xem xét là thiếu khách quan, dẫn đến di chúc bị vô hiệu khi có khiếu kiện.
Hướng dẫn lựa chọn người làm chứng di chúc an toàn, đúng luật
Để đảm bảo di chúc hợp pháp và tránh tranh chấp, người lập di chúc nên chọn người làm chứng đáp ứng đầy đủ các tiêu chí sau:
Người từ đủ 18 tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ.
Không thuộc hàng thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc.
Không có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc.
Có khả năng đọc, viết, hiểu rõ ngôn ngữ sử dụng trong di chúc.
Có sức khỏe thể chất và tinh thần tốt, không bị các bệnh lý ảnh hưởng đến nhận thức.
Không có mâu thuẫn, xung đột lợi ích với bất kỳ người thừa kế nào.
Quy trình lập di chúc có người làm chứng đúng chuẩn
Chuẩn bị nội dung di chúc rõ ràng, chính xác, đầy đủ các điều khoản về tài sản, người thừa kế, nghĩa vụ kèm theo.
Lựa chọn ít nhất hai người làm chứng đáp ứng đầy đủ các điều kiện pháp luật.
Tiến hành lập di chúc trước sự có mặt đầy đủ của người lập di chúc và người làm chứng. Người lập di chúc phải tự đọc lại toàn bộ nội dung di chúc (hoặc nghe người khác đọc lại) trước người làm chứng.
Người làm chứng xác nhận sự minh mẫn, tự nguyện của người lập di chúc và ký tên hoặc điểm chỉ vào di chúc.
Người lập di chúc ký tên hoặc điểm chỉ vào di chúc trước sự có mặt của người làm chứng.
Lưu giữ di chúc cẩn thận, có thể gửi cho người thân tín hoặc cơ quan công chứng để bảo quản.
Trường hợp đặc biệt: di chúc miệng
Đối với di chúc miệng (trường hợp tính mạng người lập di chúc bị đe dọa do bệnh tật hoặc nguyên nhân khác), di chúc phải được thể hiện trước ít nhất hai người làm chứng. Ngay sau khi người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng phải ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ. Di chúc miệng chỉ được coi là hợp pháp nếu người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất hai người làm chứng và sau đó di chúc này được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký trong thời hạn 5 ngày làm việc, kể từ ngày người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng. Lưu ý, sau 3 tháng kể từ thời điểm di chúc miệng mà người lập di chúc còn sống, minh mẫn thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.
Sai lầm thường gặp khi lựa chọn người làm chứng và cách tránh
Sai lầm 1: Vô tình chọn người thuộc hàng thừa kế
Nhiều người lập di chúc thường nhờ bạn bè thân thiết, người thân trong gia đình làm chứng mà không biết rằng những người này có thể thuộc hàng thừa kế. Cách tránh: Trước khi quyết định, cần xác định rõ mối quan hệ giữa người được mời làm chứng với người lập di chúc, đối chiếu với quy định về hàng thừa kế theo pháp luật (khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015).
Sai lầm 2: Nhờ người có liên quan tài sản với các bên trong di chúc
Chẳng hạn, nhờ con rể hoặc con dâu làm chứng trong khi họ là người sẽ được hưởng tài sản hoặc phải thực hiện nghĩa vụ theo di chúc. Cách tránh: Chọn những người hoàn toàn độc lập, không có bất kỳ quan hệ tài sản nào với nội dung di chúc, chẳng hạn như hàng xóm lâu năm, đồng nghiệp cũ.
Sai lầm 3: Chọn người không đủ năng lực nhận thức do tuổi tác hoặc bệnh lý
Người lớn tuổi dù minh mẫn nhưng có thể bị suy giảm thính lực, thị lực, gây khó khăn trong việc xác nhận nội dung. Cách tránh: lựa chọn người còn trẻ tuổi, khỏe mạnh về thể chất và tinh thần, đảm bảo khả năng đọc, nghe, nói, viết tốt.
Sai lầm 4: Chỉ có một người làm chứng
Nhiều người hiểu lầm rằng chỉ cần một người làm chứng. Theo quy định, phải có ít nhất hai người làm chứng trong các trường hợp bắt buộc. Cách tránh: Luôn đảm bảo số lượng người làm chứng tối thiểu là hai.
Lưu ý quan trọng khi lập di chúc có người làm chứng
Người làm chứng phải ký tên hoặc điểm chỉ trực tiếp vào bản di chúc, không được ký thay hoặc nhờ người khác ký thay.
Di chúc phải ghi rõ họ tên, địa chỉ, số chứng minh nhân dân hoặc căn cước công dân của người làm chứng.
Trường hợp người lập di chúc không đọc được hoặc không nghe được bản di chúc, thì người làm chứng hoặc người viết hộ phải đọc lại cho người lập di chúc nghe trước sự có mặt của tất cả những người làm chứng.
Di chúc không được viết tắt hoặc viết bằng ký hiệu, trừ trường hợp có giải thích rõ ràng. Người làm chứng cần kiểm tra kỹ trước khi ký.
Nếu có bất kỳ nghi ngờ nào về tính hợp pháp của di chúc, tốt nhất nên đến phòng công chứng hoặc ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn để công chứng hoặc chứng thực, nhằm giảm thiểu rủi ro.
Tham khảo ý kiến luật sư chuyên về thừa kế trước khi lập di chúc, đặc biệt với tài sản có giá trị lớn hoặc có nhiều người thừa kế phức tạp.
Giải đáp các thắc mắc thường gặp về người làm chứng di chúc
Con dâu, con rể có được làm chứng di chúc không?
Con dâu, con rể không được coi là người thừa kế theo pháp luật của cha mẹ chồng, cha mẹ vợ theo quy định của Bộ luật Dân sự. Tuy nhiên, nếu con dâu, con rể nằm trong danh sách được hưởng tài sản hoặc có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc, thì không được làm chứng. Nếu họ hoàn toàn không liên quan đến tài sản trong di chúc, họ vẫn có thể được mời làm chứng.
Bạn bè thân thiết có được làm chứng di chúc không?
Bạn bè thân thiết hoàn toàn có thể làm chứng, miễn là họ không thuộc hàng thừa kế và không có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc. Tuy nhiên, để đảm bảo tính khách quan tối đa, nên chọn những người không quá thân thiết với bất kỳ bên nào trong gia đình.
Luật sư có được làm chứng di chúc không?
Luật sư có thể làm chứng di chúc nếu họ không thuộc các trường hợp bị cấm theo quy định pháp luật. Tuy nhiên, trong thực tế, luật sư thường tham gia với tư cách là người tư vấn hoặc chứng kiến
Người nước ngoài có được làm chứng di chúc tại Việt Nam không?
Người nước ngoài có thể làm chứng di chúc nếu họ có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không thuộc các trường hợp bị cấm theo Điều 632, và hiểu được ngôn ngữ sử dụng trong di chúc. Tuy nhiên, trong thực tế, việc lựa chọn người nước ngoài làm chứng có thể gây khó khăn trong quá trình công chứng, chứng thực và giải quyết tranh chấp, do đó cần cân nhắc kỹ.
Nếu di chúc đã lập có người làm chứng không hợp pháp thì có cách nào cứu chữa không?
Nếu di chúc đã lập mà người làm chứng không đáp ứng điều kiện, người lập di chúc có thể lập lại di chúc mới theo đúng quy định pháp luật. Nếu người lập di chúc đã qua đời, những người thừa kế có thể thỏa thuận phân chia tài sản theo di chúc nguyện vọng, hoặc khởi kiện ra tòa để được giải quyết. Tòa án sẽ xem xét các bằng chứng khác như băng ghi âm, ghi hình, lời khai nhân chứng để xác định ý chí thực sự của người để lại di chúc, nhưng không có gì đảm bảo di chúc sẽ được công nhận.
Kết luận
Việc nắm rõ quy định về những người không được làm chứng di chúc là vô cùng cần thiết để đảm bảo di chúc có hiệu lực pháp lý và thể hiện đúng ý chí của người để lại di chúc. Theo Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật, người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan, người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức là những đối tượng không được làm chứng. Lựa chọn người làm chứng đúng quy định, đảm bảo số lượng tối thiểu hai người, và thực hiện đúng trình tự thủ tục sẽ giúp di chúc vững chắc về mặt pháp lý, hạn chế tối đa tranh chấp về sau. Trong những trường hợp phức tạp, việc tham khảo ý kiến chuyên gia pháp lý là điều cần thiết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bản thân và gia đình.
Xin chào, tôi là Nguyễn Viết Phú, công chứng viên với hơn 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực công chứng và chứng thực. Tôi xây dựng website này nhằm chia sẻ kiến thức pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn và hướng dẫn các thủ tục công chứng một cách dễ hiểu, chính xác và cập nhật, giúp người đọc tiếp cận thông tin nhanh chóng, đáng tin cậy.
