Di chúc của người câm: Quy định pháp luật, thủ tục và những lưu ý quan trọng
31 Th7
Việc lập di chúc là quyền cơ bản của mỗi cá nhân nhằm định đoạt tài sản sau khi qua đời. Đối với người câm (người bị khiếm khuyết khả năng nói), quá trình này có những đặc thù riêng do hạn chế về giao tiếp bằng lời nói. Bài viết này cung cấp thông tin chi tiết về di chúc của người câm, căn cứ pháp lý, quy trình thực hiện và những lưu ý để đảm bảo di chúc có hiệu lực. Nếu bạn đang tìm hiểu về cách lập di chúc cho người câm, đây là hướng dẫn toàn diện dựa trên Bộ luật Dân sự 2015 và các văn bản hướng dẫn thi hành.
Di chúc của người câm là văn bản thể hiện ý chí của người bị khuyết tật về nói (không thể nói hoặc nói khó khăn) về việc phân chia tài sản, chỉ định người thừa kế, hoặc các nội dung khác sau khi họ qua đời. Người câm có thể lập di chúc nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện về năng lực hành vi dân sự, tự nguyện và tuân thủ hình thức pháp luật quy định. Điểm khác biệt chính là thay vì thể hiện ý chí bằng lời nói, người câm sử dụng chữ viết, ký hiệu hoặc sự hỗ trợ của người làm chứng, công chứng viên.
Căn cứ pháp lý về di chúc của người câm
Bộ luật Dân sự năm 2015 (Luật số 91/2015/QH13) là văn bản pháp lý chính điều chỉnh việc lập di chúc. Các điều khoản liên quan bao gồm:
Điều 624: Di chúc khái niệm
Điều 625: Người lập di chúc có quyền
Điều 626-627: Hình thức di chúc
Điều 630: Di chúc hợp pháp
Điều 631-632: Di chúc bằng văn bản có người làm chứng, di chúc có công chứng chứng thực
Ngoài ra, Luật Người khuyết tật 2010 và các thông tư hướng dẫn về công chứng cũng cung cấp cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền lợi của người câm khi lập di chúc. Theo đó, mọi cá nhân có năng lực hành vi dân sự đầy đủ đều có quyền lập di chúc, bất kể khuyết tật về nói.
Điều kiện để di chúc của người câm hợp pháp
Điều kiện về năng lực hành vi dân sự
Người câm muốn lập di chúc phải là người từ đủ 18 tuổi trở lên, minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc và không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Người từ 15 đến 18 tuổi có thể lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý (trừ di chúc bằng miệng). Đối với người câm mất năng lực hành vi dân sự hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự thì không có quyền lập di chúc.
Hình thức di chúc của người câm
Người câm có thể lập di chúc bằng một trong các hình thức sau:
Di chúc bằng văn bản tự viết: Người câm tự tay viết, ký tên vào bản di chúc. Không cần người làm chứng.
Di chúc bằng văn bản có người làm chứng: Nếu người câm không tự viết được, có thể nhờ người khác viết hộ. Phải có ít nhất hai người làm chứng. Người câm ký hoặc điểm chỉ vào bản di chúc.
Di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực: Người câm đến tổ chức hành nghề công chứng hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã để lập di chúc. Công chứng viên hoặc người có thẩm quyền chứng thực sẽ xác nhận.
Di chúc bằng văn bản được ghi âm, ghi hình: Trong trường hợp người câm không thể viết, pháp luật cho phép lập di chúc bằng hình thức ghi âm, ghi hình có người làm chứng, nhưng cần đảm bảo thể hiện rõ ý chí.
Lưu ý: Di chúc miệng không áp dụng cho người câm vì không thể nói. Di chúc miệng chỉ được công nhận trong trường hợp tính mạng bị đe dọa và người lập di chúc không thể lập di chúc bằng văn bản; tuy nhiên người câm không thể thực hiện hình thức này.
Trước khi lập di chúc của người câm, cần xác định rõ tài sản, người thừa kế, phần di sản. Người câm nên tham vấn ý kiến luật sư hoặc chuyên gia pháp lý để tránh sai sót. Đồng thời, chuẩn bị các giấy tờ tùy thân (CMND/CCCD, sổ hộ khẩu, giấy tờ chứng minh tài sản). Nếu người câm không biết chữ, cần tìm người làm chứng đáng tin cậy hoặc đến phòng công chứng để được hỗ trợ phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu.
Soạn thảo di chúc
Người câm có thể tự viết di chúc nếu biết chữ. Nội dung di chúc cần ghi rõ: ngày tháng năm, họ tên người lập di chúc, nội dung tài sản và người thừa kế. Nếu nhờ người viết hộ, người viết hộ phải ghi rõ họ tên, địa chỉ. Sau khi viết xong, người câm ký tên hoặc điểm chỉ. Trường hợp không thể ký tên được (do khuyết tật tay), có thể điểm chỉ và cần có người làm chứng xác nhận việc điểm chỉ đó.
Công chứng hoặc chứng thực
Để di chúc có giá trị pháp lý cao, nên thực hiện công chứng hoặc chứng thực. Tại phòng công chứng, công chứng viên sẽ kiểm tra năng lực hành vi dân sự của người câm và giải thích nội dung di chúc. Đối với người câm không thể giao tiếp bằng lời, công chứng viên có thể sử dụng người phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu (nếu có) hoặc yêu cầu người câm viết lại ý chí. Sau khi xác nhận sự tự nguyện, công chứng viên chứng nhận vào di chúc.
Vai trò của người làm chứng
Người làm chứng trong di chúc của người câm phải là người từ đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không phải là người thừa kế hoặc người có quyền lợi liên quan. Hai người làm chứng sẽ ký tên vào di chúc để xác nhận rằng người câm đã tự nguyện và minh mẫn khi lập di chúc. Trường hợp người câm không biết chữ, người làm chứng cũng có thể giúp đọc lại nội dung cho người câm nghe và ghi nhận sự đồng ý.
Di chúc của người câm có thể bị tuyên vô hiệu nếu vi phạm một trong các điều sau:
Người câm không có năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự tại thời điểm lập di chúc.
Di chúc được lập do bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
Nội dung di chúc trái pháp luật, đạo đức xã hội (ví dụ: truất quyền thừa kế của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc – theo Điều 644 Bộ luật Dân sự).
Hình thức di chúc không đúng quy định: không có người làm chứng khi cần, không có công chứng/chứng thực đối với trường hợp bắt buộc, thiếu chữ ký hoặc điểm chỉ của người câm.
Không thể hiện được ý chí của người câm do sử dụng ký hiệu không rõ ràng, không có sự xác nhận của người hiểu được ký hiệu.
So sánh di chúc của người câm và người bình thường
Tiêu chí
Người câm
Người bình thường
Cách thể hiện ý chí
Viết tay, ký hiệu, ngôn ngữ ký hiệu, điểm chỉ
Lời nói (di chúc miệng) hoặc văn bản
Hình thức phổ biến
Văn bản tự viết hoặc có người làm chứng, công chứng
Văn bản, có thể di chúc miệng trong trường hợp khẩn cấp
Yêu cầu về người làm chứng
Thường cần thêm người làm chứng để xác nhận sự tự nguyện và khả năng hiểu
Có thể không cần nếu tự viết hoặc công chứng
Rủi ro pháp lý
Cao hơn do khó giao tiếp, dễ bị nghi ngờ về năng lực
Thấp hơn nếu tuân thủ quy định
Khả năng lập di chúc miệng
Không thể
Có thể trong tình huống nguy kịch
Lợi ích của việc lập di chúc của người câm đúng quy định
Đảm bảo quyền tự định đoạt tài sản của người câm, không bị người khác can thiệp ý chí.
Giảm thiểu tranh chấp thừa kế sau khi người lập di chúc qua đời.
Thể hiện sự tôn trọng pháp luật và quyền của người khuyết tật.
Giúp người thân dễ dàng thực hiện các thủ tục hành chính, chuyển quyền sở hữu tài sản.
Tạo sự an tâm cho bản thân người câm khi biết tài sản sẽ được phân chia theo ý muốn.
Sai lầm thường gặp khi lập di chúc của người câm và cách tránh
Không có người làm chứng khi cần: Nếu người câm không tự viết được, bắt buộc phải có ít nhất hai người làm chứng. Cách tránh: Luôn mời người làm chứng đủ điều kiện và ký tên vào di chúc.
Không công chứng hoặc chứng thực: Di chúc của người câm không bắt buộc phải công chứng, nhưng nếu không công chứng, khi có tranh chấp sẽ khó chứng minh tính hợp pháp. Cách tránh: Nên công chứng để tăng giá trị pháp lý.
Người làm chứng không đủ điều kiện: Người làm chứng là người thừa kế hoặc có quyền lợi liên quan sẽ làm mất hiệu lực di chúc. Cách tránh: Chọn người làm chứng độc lập, không phải người hưởng thừa kế.
Không ghi rõ thông tin người thừa kế: Thiếu tên, địa chỉ hoặc mối quan hệ có thể dẫn đến di chúc không rõ ràng. Cách tránh: Ghi đầy đủ họ tên, ngày sinh, số CMND của người thừa kế.
Không kiểm tra khả năng hiểu của người câm: Nếu người câm không hiểu nội dung di chúc (do trình độ chữ viết hạn chế), di chúc có thể bị vô hiệu. Cách tránh: Giải thích bằng ngôn ngữ ký hiệu hoặc chữ viết, có sự hỗ trợ của người phiên dịch.
Lưu ý quan trọng khi lập di chúc của người câm
Người câm cần được tư vấn pháp lý trước khi lập di chúc để hiểu rõ quyền và nghĩa vụ.
Di chúc nên được lập thành hai bản: một bản do người câm giữ, một bản gửi công chứng hoặc lưu tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Trường hợp người câm không biết chữ, việc sử dụng người phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu hoặc người làm chứng có khả năng giao tiếp là rất cần thiết.
Nếu người câm có thay đổi ý chí, có thể lập di chúc mới để thay thế di chúc cũ. Di chúc sau sẽ có hiệu lực nếu đáp ứng điều kiện.
Để tránh rủi ro, nên quay video ghi lại quá trình lập di chúc nếu có thể, nhưng phải có người làm chứng xác nhận.
Di chúc của người câm có thể bị thách thức về tính hợp pháp nếu người thân cho rằng người câm không đủ minh mẫn. Do đó, các bằng chứng y tế về tình trạng sức khỏe tâm thần có thể hữu ích.
Câu hỏi thường gặp về di chúc của người câm
Người câm có thể lập di chúc miệng không?
Không. Di chúc miệng đòi hỏi người lập phải nói trước người làm chứng, người câm không thể thực hiện hình thức này. Người câm chỉ có thể lập di chúc bằng văn bản hoặc ghi âm, ghi hình có người làm chứng.
Người câm không biết chữ có lập di chúc được không?
Có. Người câm không biết chữ có thể lập di chúc bằng văn bản có người làm chứng. Người viết hộ sẽ ghi lại ý chí của người câm, người câm điểm chỉ hoặc ký (nếu có thể viết được tên). Cần hai người làm chứng độc lập ký xác nhận.
Có cần công chứng di chúc của người câm không?
Không bắt buộc, nhưng rất khuyến khích. Di chúc được công chứng hoặc chứng thực sẽ có giá trị chứng minh cao hơn khi có tranh chấp. Đối với di chúc có người làm chứng mà không công chứng, vẫn hợp pháp nếu đáp ứng đủ điều kiện.
Người làm chứng cho người câm cần đáp ứng điều kiện gì?
Người làm chứng phải từ đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không phải là người thừa kế, không có quyền lợi liên quan đến di sản, không phải là người giám hộ của người câm (trừ trường hợp đặc biệt).
Di chúc của người câm có thể bị tuyên vô hiệu vì lý do gì?
Di chúc vô hiệu nếu người câm không minh mẫn, bị ép buộc, nội dung trái pháp luật hoặc hình thức không đúng như thiếu người làm chứng khi cần, thiếu chữ ký/điểm chỉ, hoặc không có sự xác nhận của người có thẩm quyền.
Người câm muốn thay đổi di chúc đã lập thì làm thế nào?
Người câm có thể lập di chúc mới có nội dung khác thay thế di chúc cũ. Di chúc mới phải đáp ứng các điều kiện hợp pháp. Nếu di chúc cũ đã công chứng, nên công chứng di chúc mới để tránh tranh chấp.
Kết luận
Di chúc của người câm hoàn toàn khả thi và được pháp luật bảo vệ nếu tuân thủ đúng quy định về năng lực hành vi dân sự và hình thức. Việc lập di chúc đúng cách giúp người câm thực hiện quyền định đoạt tài sản, đồng thời hạn chế rủi ro pháp lý cho người thừa kế. Người câm nên tìm đến các tổ chức công chứng, luật sư hoặc cơ quan pháp lý có kinh nghiệm để được hỗ trợ, đặc biệt trong trường hợp khó khăn về giao tiếp. Một di chúc hợp pháp không chỉ bảo vệ tài sản mà còn thể hiện sự tôn trọng dành cho người khuyết tật trong xã hội.
Xin chào, tôi là Nguyễn Viết Phú, công chứng viên với hơn 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực công chứng và chứng thực. Tôi xây dựng website này nhằm chia sẻ kiến thức pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn và hướng dẫn các thủ tục công chứng một cách dễ hiểu, chính xác và cập nhật, giúp người đọc tiếp cận thông tin nhanh chóng, đáng tin cậy.
