Khi Nào Được Chia Di Sản Theo Di Chúc? Điều Kiện Và Thủ Tục Pháp Lý Mới Nhất
Việc thừa hưởng tài sản từ người thân là một sự kiện quan trọng, nhưng không phải ai cũng nắm rõ các quy định pháp luật về thời điểm phân chia. Câu hỏi “khi nào được chia di sản theo di chúc” là thắc mắc phổ biến của nhiều gia đình Việt Nam. Thực tế, không phải cứ có di chúc là tài sản được phân chia ngay lập tức. Pháp luật dân sự hiện hành quy định rất chặt chẽ về thời điểm phát sinh quyền yêu cầu chia thừa kế, điều kiện có hiệu lực của di chúc, cũng như các trường hợp đặc biệt phải chờ đợi theo quy định. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các quy định pháp lý, giúp bạn hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong quá trình phân chia di sản.
1. Khái Niệm Và Bản Chất Của Việc Chia Di Sản Theo Di Chúc
Di sản thừa kế là toàn bộ tài sản, quyền tài sản mà người chết để lại cho người khác. Khi một người qua đời và để lại di chúc hợp pháp, tài sản của họ sẽ được phân chia theo ý nguyện đã ghi trong văn bản đó. Tuy nhiên, việc xác định “khi nào được chia di sản theo di chúc” không chỉ đơn thuần dựa vào thời điểm người lập di chúc qua đời. Bản chất của việc chia thừa kế theo di chúc là sự chuyển giao quyền sở hữu tài sản từ người đã mất sang những người thừa kế theo đúng ý chí của người để lại di sản. Đây là một trong những chế định quan trọng nhất của Bộ luật Dân sự 2015, thể hiện quyền tự do định đoạt tài sản của công dân khi còn sống.
2. Thời Điểm Phát Sinh Quyền Yêu Cầu Chia Di Sản
Theo quy định tại Điều 611 Bộ luật Dân sự 2015, thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Trong trường hợp Tòa án tuyên bố một người đã chết, thì thời điểm mở thừa kế là ngày được xác định trong quyết định của Tòa án.
2.1. Nguyên Tắc Chung Về Thời Điểm Chia Di Sản
Về nguyên tắc, những người thừa kế có quyền yêu cầu phân chia di sản ngay sau khi người để lại di sản qua đời. Tuy nhiên, trên thực tế, việc phân chia thường diễn ra sau một khoảng thời gian nhất định để hoàn tất các thủ tục pháp lý như: – Công bố di chúc
Niêm yết di chúc tại nơi cư trú
Xác định người thừa kế hợp pháp
Kê khai và nộp thuế thu nhập cá nhân (nếu có)
Thực hiện nghĩa vụ tài chính liên quan đến di sản
2.2. Trường Hợp Đặc Biệt: Thời Điểm Chia Di Sản Bị Trì Hoãn
Pháp luật quy định một số trường hợp đặc biệt mà việc chia di sản phải chờ đợi, bao gồm: – Khi có người thừa kế chưa thành niên hoặc chưa xác định được người thừa kế
Khi di sản đang bị tranh chấp và chờ Tòa án giải quyết
Khi có người thừa kế mới được sinh ra sau thời điểm mở thừa kế (thai nhi)
Khi di chúc đang bị khiếu nại về tính hợp pháp
3. Điều Kiện Để Di Chúc Có Hiệu Lực Pháp Luật
Để trả lời chính xác câu hỏi “khi nào được chia di sản theo di chúc”, trước tiên cần xác định di chúc đó có hợp pháp hay không. Một di chúc chỉ được coi là hợp pháp khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:
3.1. Điều Kiện Về Người Lập Di Chúc
– Người lập di chúc phải từ đủ 18 tuổi trở lên (đối với di chúc thông thường)
Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi có thể lập di chúc nếu được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý
Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc
Không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép
3.2. Điều Kiện Về Hình Thức Di Chúc
Di chúc phải được lập theo đúng hình thức mà pháp luật quy định: – Di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực
Di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực (chỉ hợp pháp nếu đáp ứng điều kiện về chữ viết, chữ ký)
Di chúc miệng (chỉ được công nhận trong trường hợp tính mạng bị đe dọa và phải có ít nhất 2 người làm chứng)
Không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội
Không trái với quy định về quyền thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
4. Quy Trình Các Bước Để Được Chia Di Sản Theo Di Chúc
Khi đã xác định được thời điểm và điều kiện, quy trình chia di sản theo di chúc thường diễn ra theo các bước sau:
Bước 1: Công Bố Di Chúc
Người quản lý di sản hoặc những người thừa kế phải công bố di chúc tại cuộc họp mặt những người thừa kế. Nếu di chúc được lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng, thì công chứng viên là người công bố di chúc.
Bước 2: Xác Định Người Thừa Kế
Xác định chính xác những người được hưởng thừa kế theo di chúc, đồng thời kiểm tra xem có ai thuộc diện được hưởng thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc hay không (khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015).
Người thừa kế phải thực hiện nghĩa vụ tài chính theo quy định của pháp luật về thuế thu nhập cá nhân đối với phần di sản nhận được (nếu thuộc diện phải nộp thuế).
Bước 4: Thỏa Thuận Phân Chia Hoặc Yêu Cầu Tòa Án Giải Quyết
Nếu tất cả những người thừa kế đồng thuận, họ có thể lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản. Trong trường hợp có tranh chấp, một trong các bên có quyền khởi kiện ra Tòa án.
Bước 5: Đăng Ký Sang Tên
Sau khi hoàn tất việc phân chia, người thừa kế phải tiến hành đăng ký sang tên đối với các tài sản có đăng ký quyền sở hữu như nhà đất, xe cộ, cổ phần.
5. Những Trường Hợp Không Được Chia Di Sản Theo Di Chúc
Không phải mọi trường hợp có di chúc đều được chia di sản theo đúng nội dung di chúc. Có những trường hợp pháp luật quy định việc chia di sản không tuân theo di chúc:
5.1. Di Chúc Không Hợp Pháp
Nếu di chúc vi phạm một trong các điều kiện về người lập, hình thức hoặc nội dung, di chúc sẽ bị vô hiệu và di sản sẽ được chia theo pháp luật.
5.2. Người Thừa Kế Theo Di Chúc Từ Chối Nhận Di Sản
Người được chỉ định trong di chúc có quyền từ chối nhận di sản. Khi đó, phần di sản của họ sẽ được chia theo quy định của pháp luật.
5.3. Người Thừa Kế Không Đủ Điều Kiện Nhận Di Sản
Những người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe của người để lại di sản hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng sẽ không được quyền hưởng di sản.
5.4. Quyền Thừa Kế Không Phụ Thuộc Vào Nội Dung Di Chúc
Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật, ngay cả khi không được người lập di chúc cho hưởng: – Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng
Con đã thành niên mà không có khả năng lao động
6. Thời Hiệu Yêu Cầu Chia Di Sản
Một khía cạnh quan trọng khi tìm hiểu “khi nào được chia di sản theo di chúc” là thời hiệu khởi kiện. Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015: – Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản
Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 10 năm đối với động sản
Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu xác nhận quyền thừa kế hoặc bác bỏ quyền thừa kế là 10 năm Hết thời hạn này, di sản sẽ thuộc về người đang quản lý di sản hoặc Nhà nước (nếu không có người quản lý).
7. So Sánh Chia Di Sản Theo Di Chúc Và Theo Pháp Luật
Tiêu chí
Chia theo di chúc
Chia theo pháp luật
Căn cứ phân chia
Ý chí của người để lại di sản
Quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự
Hàng thừa kế
Không giới hạn, có thể là bất kỳ ai
Chỉ những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất, thứ hai, thứ ba
Thời điểm chia
Theo thỏa thuận hoặc theo di chúc
Ngay sau khi mở thừa kế
Tính linh hoạt
Cao, thể hiện ý chí cá nhân
Thấp, tuân theo quy định cứng nhắc
Chi phí
Có thể phát sinh chi phí công chứng
Thấp hơn nếu không có tranh chấp
8. Những Sai Lầm Thường Gặp Khi Chia Di Sản Theo Di Chúc
8.1. Không Kiểm Tra Tính Hợp Pháp Của Di Chúc
Nhiều gia đình vội vàng phân chia tài sản mà không kiểm tra kỹ tính hợp pháp của di chúc. Điều này dẫn đến việc phân chia sai, phải hủy bỏ và thực hiện lại, gây tốn kém thời gian và chi phí.
8.2. Bỏ Sót Người Thừa Kế Không Phụ Thuộc Vào Di Chúc
Đây là sai lầm nghiêm trọng nhất. Nhiều người quên rằng con chưa thành niên, cha mẹ già, vợ/chồng vẫn có quyền hưởng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật dù không được nhắc đến trong di chúc.
8.3. Không Thực Hiện Nghĩa Vụ Tài Chính
Việc trốn tránh nghĩa vụ thuế hoặc các khoản nợ của người chết có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng, bao gồm cả việc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
8.4. Tự Ý Phân Chia Khi Có Tranh Chấp
Khi có bất kỳ tranh chấp nào giữa những người thừa kế, việc tự ý phân chia mà không có sự đồng thuận của tất cả các bên sẽ không có giá trị pháp lý.
9. Lưu Ý Quan Trọng Khi Chia Di Sản Theo Di Chúc
– Luôn tham khảo ý kiến luật sư hoặc công chứng viên trước khi thực hiện phân chia
Kiểm tra kỹ tình trạng pháp lý của tài sản (có đang thế chấp, tranh chấp hay không)
Xác định rõ nghĩa vụ tài chính của người chết để lại
Lập biên bản thỏa thuận phân chia di sản bằng văn bản có công chứng
Giữ lại toàn bộ giấy tờ liên quan đến quá trình phân chia
Trong trường hợp di sản là bất động sản, cần thực hiện thủ tục đăng ký sang tên tại Văn phòng đăng ký đất đai
10. Câu Hỏi Thường Gặp Về Việc Chia Di Sản Theo Di Chúc
10.1. Di chúc miệng có được coi là hợp pháp để chia di sản không?
Di chúc miệng chỉ được công nhận trong trường hợp tính mạng người lập di chúc bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Di chúc miệng phải có ít nhất 2 người làm chứng và trong vòng 5 ngày kể từ ngày người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng, di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền xác nhận chữ ký. Sau 3 tháng kể từ thời điểm di chúc miệng, nếu người lập di chúc còn sống và minh mẫn thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.
10.2. Người thừa kế có thể từ chối nhận di sản theo di chúc không?
Hoàn toàn có thể. Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, nhưng phải lập văn bản từ chối và gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác hoặc cơ quan có thẩm quyền. Việc từ chối phải được thực hiện trước thời điểm phân chia di sản. Lưu ý, không thể từ chối nhận di sản nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản đối với người khác.
10.3. Nếu di chúc không chỉ định rõ phần di sản cho từng người thì xử lý thế nào?
Trong trường hợp di chúc xác định rõ những người thừa kế nhưng không xác định rõ phần di sản của từng người, thì di sản được chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc. Đây là quy định tại khoản 4 Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015.
10.4. Chi phí mai táng có được trừ vào di sản trước khi chia không?
Có. Chi phí hợp lý cho việc mai táng theo phong tục địa phương được thanh toán từ di sản trước khi chia. Các khoản chi phí bảo quản di sản, chi phí công chứng, chi phí khác liên quan cũng được trừ trước khi phân chia.
10.5. Thời điểm nào được xem là thời điểm mở thừa kế?
Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Trong trường hợp Tòa án tuyên bố một người đã chết, thời điểm mở thừa kế là ngày được xác định trong quyết định của Tòa án. Đây là căn cứ quan trọng để xác định thời hiệu yêu cầu chia di sản.
11. Kết Luận
Việc xác định “khi nào được chia di sản theo di chúc” phụ thuộc vào nhiều yếu tố pháp lý khác nhau. Về nguyên tắc, thời điểm chia di sản bắt đầu từ khi người để lại di sản qua đời, nhưng phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về tính hợp pháp của di chúc, xác định đúng người thừa kế và hoàn tất các thủ tục pháp lý cần thiết. Để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của mình, người thừa kế nên chủ động tìm hiểu các quy định của Bộ luật Dân sự 2015, tham khảo ý kiến của luật sư hoặc công chứng viên trước khi tiến hành phân chia. Việc thực hiện đúng quy trình không chỉ giúp quá trình phân chia diễn ra suôn sẻ mà còn tránh được những tranh chấp không đáng có giữa những người thân trong gia đình. Hãy nhớ rằng, di sản là tài sản nhưng tình cảm gia đình còn quý giá hơn. Việc phân chia di sản một cách minh bạch, đúng pháp luật và trên tinh thần tôn trọng ý nguyện của người đã khuất sẽ giúp gia đình duy trì được sự hòa thuận, tránh những mâu thuẫn đáng tiếc sau này.
Xin chào, tôi là Nguyễn Viết Phú, công chứng viên với hơn 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực công chứng và chứng thực. Tôi xây dựng website này nhằm chia sẻ kiến thức pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn và hướng dẫn các thủ tục công chứng một cách dễ hiểu, chính xác và cập nhật, giúp người đọc tiếp cận thông tin nhanh chóng, đáng tin cậy.
