Hướng dẫn chi tiết lập di chúc đối với tài sản chung đúng pháp luật
10 Th8
Việc lập di chúc đối với tài sản chung là một vấn đề pháp lý phức tạp mà nhiều người gặp phải khi có ý định định đoạt khối tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân hoặc tài sản chung với người khác. Theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, người lập di chúc chỉ có quyền định đoạt phần tài sản thuộc quyền sở hữu của mình trong khối tài sản chung đó. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các quy định pháp luật, quy trình thực hiện, những sai lầm thường gặp và giải đáp các thắc mắc phổ biến liên quan đến việc lập di chúc đối với tài sản chung.
Khái niệm và bản chất pháp lý của việc lập di chúc đối với tài sản chung
Tài sản chung là gì?
Tài sản chung là tài sản thuộc sở hữu của nhiều người, bao gồm tài sản chung của vợ chồng, tài sản chung của gia đình, tài sản chung của nhóm người cùng sở hữu. Trong phạm vi bài viết này, tài sản chung thường được hiểu là tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân, bao gồm: – Thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân
Tài sản mà vợ chồng được thừa kế chung hoặc được tặng cho chung
Tài sản khác mà vợ chồng thỏa thuận là tài sản chung
Quyền sử dụng đất, nhà ở hình thành trong thời kỳ hôn nhân
Nguyên tắc định đoạt tài sản chung qua di chúc
Theo Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình. Tuy nhiên, đối với tài sản chung, người lập di chúc chỉ có quyền định đoạt phần tài sản của mình trong khối tài sản chung đó. Phần tài sản của người còn lại trong khối tài sản chung không thuộc diện được định đoạt qua di chúc. Ví dụ cụ thể: Ông A và bà B là vợ chồng, có một căn nhà trị giá 2 tỷ đồng là tài sản chung. Ông A muốn lập di chúc để lại căn nhà cho con trai. Theo quy định, ông A chỉ có quyền định đoạt 1 tỷ đồng (tương đương 1/2 giá trị căn nhà) trong di chúc của mình. Phần còn lại thuộc quyền sở hữu của bà B.
Phân loại tài sản chung trong việc lập di chúc
Tài sản chung của vợ chồng
Đây là loại tài sản chung phổ biến nhất khi lập di chúc. Theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, tài sản chung của vợ chồng được chia đôi khi ly hôn hoặc khi một bên chết. Khi lập di chúc, người lập di chúc chỉ được định đoạt 1/2 giá trị tài sản chung đó.
Tài sản chung của gia đình là tài sản do các thành viên trong gia đình cùng tạo lập, đóng góp. Việc lập di chúc đối với loại tài sản này phức tạp hơn vì cần xác định rõ phần đóng góp của từng thành viên.
Tài sản chung theo phần
Trong trường hợp nhiều người cùng góp vốn mua tài sản, mỗi người có phần quyền tương ứng với số vốn đã góp. Người lập di chúc chỉ được định đoạt phần vốn góp của mình.
Quy trình lập di chúc đối với tài sản chung
Bước 1: Xác định phần tài sản thuộc quyền định đoạt
Trước khi lập di chúc, cần xác định chính xác phần tài sản của mình trong khối tài sản chung. Đối với tài sản chung của vợ chồng, phần tài sản của mỗi người là 1/2 giá trị khối tài sản chung, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Bước 2: Lựa chọn hình thức di chúc
Có hai hình thức di chúc chính: – Di chúc bằng văn bản: Bao gồm di chúc viết tay, di chúc có công chứng, di chúc có chứng thực
Di chúc miệng: Chỉ được áp dụng trong trường hợp tính mạng bị đe dọa, không thể lập di chúc bằng văn bản
Nội dung di chúc cần ghi rõ: – Thông tin người lập di chúc
Thông tin người thừa kế
Phần tài sản cụ thể được định đoạt (chỉ phần tài sản của mình trong khối tài sản chung)
Điều kiện thực hiện di chúc (nếu có)
Người quản lý di sản (nếu cần)
Bước 4: Công chứng hoặc chứng thực di chúc
Việc công chứng hoặc chứng thực di chúc giúp đảm bảo tính hợp pháp và giảm thiểu tranh chấp sau này. Người lập di chúc có thể đến văn phòng công chứng hoặc UBND xã/phường nơi cư trú.
Bảng so sánh quyền định đoạt tài sản trong các trường hợp
Loại tài sản
Quyền định đoạt qua di chúc
Căn cứ pháp lý
Tài sản riêng
Toàn bộ tài sản
Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015
Tài sản chung của vợ chồng
1/2 giá trị tài sản chung
Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014
Tài sản chung của gia đình
Phần đóng góp của mình
Điều 212 Bộ luật Dân sự 2015
Tài sản chung theo phần
Phần vốn góp của mình
Điều 216 Bộ luật Dân sự 2015
Lợi ích và hạn chế khi lập di chúc đối với tài sản chung
Lợi ích
Đảm bảo quyền tự do định đoạt tài sản của cá nhân theo đúng quy định pháp luật
Giảm thiểu tranh chấp giữa những người thừa kế sau khi người lập di chúc qua đời
Chủ động phân chia tài sản theo ý nguyện của mình
Tránh việc tài sản bị phân chia theo pháp luật không đúng với mong muốn
Hạn chế
Không thể định đoạt toàn bộ tài sản chung mà chỉ được định đoạt phần tài sản của mình
Phát sinh chi phí công chứng, chứng thực di chúc
Di chúc có thể bị vô hiệu nếu vi phạm quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Quá trình xác định phần tài sản trong khối tài sản chung có thể gặp khó khăn nếu không có giấy tờ chứng minh
Những sai lầm thường gặp khi lập di chúc đối với tài sản chung
Định đoạt toàn bộ tài sản chung
Đây là sai lầm phổ biến nhất. Nhiều người lập di chúc để lại toàn bộ căn nhà chung của vợ chồng cho một người thừa kế mà không biết rằng mình chỉ có quyền định đoạt 1/2 giá trị căn nhà. Khi đó, di chúc sẽ bị vô hiệu một phần đối với phần tài sản không thuộc quyền sở hữu của người lập di chúc.
Không xác định rõ tài sản riêng và tài sản chung
Nhiều trường hợp nhầm lẫn giữa tài sản riêng và tài sản chung, dẫn đến việc lập di chúc không đúng phạm vi quyền định đoạt. Cần phân biệt rõ tài sản riêng của vợ chồng (tài sản có trước khi kết hôn, tài sản được thừa kế riêng, tặng cho riêng) với tài sản chung.
Không tuân thủ quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật ngay cả khi không được người lập di chúc cho hưởng di sản: con chưa thành niên, cha mẹ, vợ chồng, con thành niên mà không có khả năng lao động.
Lập di chúc không đúng hình thức
Di chúc phải tuân thủ đúng hình thức theo quy định pháp luật. Di chúc miệng chỉ có hiệu lực trong thời hạn 3 tháng kể từ khi người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng. Di chúc viết tay phải có đầy đủ chữ ký và ghi rõ ngày tháng.
Hướng dẫn thực hành lập di chúc đối với tài sản chung
Chuẩn bị hồ sơ
Trước khi đến văn phòng công chứng, cần chuẩn bị các giấy tờ sau:
Chứng minh nhân dân hoặc căn cước công dân của người lập di chúc
Giấy chứng nhận đăng ký kết hôn (nếu tài sản chung là tài sản chung của vợ chồng)
Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản (sổ đỏ, giấy đăng ký xe, sổ tiết kiệm)
Giấy tờ chứng minh tài sản riêng (nếu có) để phân biệt với tài sản chung
Thông tin của những người thừa kế
Soạn thảo nội dung di chúc
Mẫu di chúc cần bao gồm các nội dung chính sau:
Họ tên, ngày tháng năm sinh, số CMND/CCCD, địa chỉ của người lập di chúc
Thông tin về tài sản chung và phần tài sản được định đoạt
Họ tên, địa chỉ của người thừa kế
Phần di sản cụ thể mà mỗi người thừa kế được hưởng
Điều kiện thực hiện di chúc (nếu có)
Người quản lý di sản, người giám sát việc thực hiện di chúc (nếu cần)
Chữ ký của người lập di chúc
Thực hiện công chứng hoặc chứng thực
Người lập di chúc có thể lựa chọn một trong các hình thức sau:
Công chứng tại văn phòng công chứng hoặc phòng công chứng
Chứng thực tại UBND xã, phường, thị trấn nơi cư trú
Di chúc viết tay không cần công chứng nếu đáp ứng đủ điều kiện theo quy định
Quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Khi lập di chúc đối với tài sản chung, cần lưu ý đến quy định tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015. Những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật:
Con chưa thành niên
Cha, mẹ của người lập di chúc
Vợ hoặc chồng của người lập di chúc
Con thành niên mà không có khả năng lao động
Ví dụ: Ông A có vợ là bà B và hai con là C (15 tuổi) và D (25 tuổi, đã đi làm). Ông A lập di chúc để lại toàn bộ phần tài sản của mình trong khối tài sản chung cho D. Tuy nhiên, con C đang là con chưa thành niên nên vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật. Điều này có nghĩa là di chúc của ông A sẽ không được thực hiện toàn bộ theo đúng nội dung đã lập.
Thủ tục phân chia di sản sau khi người lập di chúc qua đời
Khai nhận di sản thừa kế
Sau khi người lập di chúc qua đời, những người thừa kế cần thực hiện thủ tục khai nhận di sản tại văn phòng công chứng. Hồ sơ khai nhận di sản bao gồm:
Giấy chứng tử của người để lại di sản
Di chúc hợp pháp
Giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân giữa người thừa kế và người để lại di sản
Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản
Xác định phần tài sản chung còn lại
Trong trường hợp tài sản chung của vợ chồng, sau khi người chồng hoặc người vợ qua đời, phần tài sản của người còn sống trong khối tài sản chung vẫn thuộc quyền sở hữu của họ. Chỉ phần tài sản của người đã chết mới được đem ra chia theo di chúc hoặc theo pháp luật.
Đăng ký biến động tài sản
Sau khi hoàn tất thủ tục khai nhận di sản, người thừa kế cần thực hiện đăng ký biến động tài sản tại cơ quan có thẩm quyền. Đối với bất động sản, cần đến Văn phòng đăng ký đất đai để làm thủ tục sang tên. Đối với động sản như xe ô tô, cần đến cơ quan công an để làm thủ tục đăng ký sang tên.
Các câu hỏi thường gặp về lập di chúc đối với tài sản chung
Vợ hoặc chồng có quyền lập di chúc để lại toàn bộ tài sản chung cho người khác không?
Không. Theo quy định pháp luật, mỗi người chỉ có quyền lập di chúc để định đoạt phần tài sản thuộc quyền sở hữu của mình trong khối tài sản chung. Đối với tài sản chung của vợ chồng, mỗi người chỉ có quyền định đoạt 1/2 giá trị khối tài sản chung đó. Việc lập di chúc định đoạt toàn bộ tài sản chung sẽ bị vô hiệu đối với phần tài sản không thuộc quyền sở hữu của người lập di chúc.
Di chúc có thể bị vô hiệu toàn bộ hay chỉ vô hiệu một phần?
Di chúc có thể bị vô hiệu toàn bộ hoặc vô hiệu một phần tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể. Nếu di chúc định đoạt phần tài sản không thuộc quyền sở hữu của người lập di chúc, phần đó sẽ bị vô hiệu. Các phần còn lại của di chúc vẫn có hiệu lực nếu không vi phạm quy định pháp luật.
Có cần sự đồng ý của vợ hoặc chồng khi lập di chúc đối với tài sản chung không?
Không cần sự đồng ý của vợ hoặc chồng khi lập di chúc đối với phần tài sản của mình trong khối tài sản chung. Tuy nhiên, việc lập di chúc chỉ có hiệu lực đối với phần tài sản thuộc quyền sở hữu của người lập di chúc. Phần tài sản của người còn lại không bị ảnh hưởng bởi di chúc này.
Di chúc miệng có được công nhận đối với tài sản chung không?
Di chúc miệng chỉ được công nhận trong trường hợp tính mạng của người lập di chúc bị đe dọa nghiêm trọng và không thể lập di chúc bằng văn bản. Di chúc miệng chỉ có hiệu lực trong thời hạn 3 tháng kể từ khi người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng. Sau thời gian này, nếu người lập di chúc còn sống thì di chúc miệng tự động bị hủy bỏ.
Chi phí công chứng di chúc là bao nhiêu?
Chi phí công chứng di chúc được tính theo quy định của Bộ Tài chính. Mức phí thường dao động từ 50.000 đồng đến 200.000 đồng tùy thuộc vào giá trị tài sản và quy định của từng địa phương. Ngoài ra, còn có thể phát sinh thêm chi phí soạn thảo văn bản nếu sử dụng dịch vụ của công chứng viên.
Sau khi lập di chúc, có thể thay đổi hoặc hủy bỏ di chúc không?
Có. Người lập di chúc có quyền thay đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ di chúc bất cứ lúc nào khi còn sống. Việc thay đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ di chúc phải được thực hiện theo đúng hình thức quy định. Nếu lập di chúc mới, di chúc cũ sẽ tự động bị hủy bỏ.
Những lưu ý quan trọng khi lập di chúc đối với tài sản chung
Khi thực hiện lập di chúc đối với tài sản chung, cần đặc biệt lưu ý những điểm sau:
Xác định chính xác phần tài sản thuộc quyền định đoạt của mình trong khối tài sản chung
Phân biệt rõ tài sản riêng và tài sản chung để tránh nhầm lẫn khi lập di chúc
Tuân thủ đúng hình thức di chúc theo quy định pháp luật
Lưu ý đến quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Nên công chứng hoặc chứng thực di chúc để đảm bảo tính hợp pháp
Thông báo cho những người liên quan về nội dung di chúc để tránh tranh chấp sau này
Bảo quản di chúc ở nơi an toàn và thông báo cho người thân biết vị trí lưu giữ
Kết luận
Việc lập di chúc đối với tài sản chung là một quyền hợp pháp của mỗi cá nhân, tuy nhiên cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật về phạm vi quyền định đoạt. Người lập di chúc chỉ có quyền định đoạt phần tài sản thuộc quyền sở hữu của mình trong khối tài sản chung, không được định đoạt phần tài sản của người khác.
Để đảm bảo di chúc có hiệu lực pháp luật và giảm thiểu tranh chấp sau khi qua đời, người lập di chúc nên tham khảo ý kiến của luật sư hoặc công chứng viên trước khi soạn thảo di chúc. Việc lập di chúc đúng quy định không chỉ thể hiện sự tôn trọng pháp luật mà còn giúp bảo vệ quyền lợi của những người thừa kế và duy trì hòa khí trong gia đình.
Nếu có bất kỳ thắc mắc nào về quy trình lập di chúc đối với tài sản chung, người dân có thể liên hệ với văn phòng công chứng, phòng tư pháp hoặc luật sư để được tư vấn cụ thể theo từng trường hợp. Việc chuẩn bị kỹ lưỡng và thực hiện đúng quy trình sẽ giúp di chúc phát huy hiệu lực đúng như ý nguyện của người lập di chúc.
Xin chào, tôi là Nguyễn Viết Phú, công chứng viên với hơn 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực công chứng và chứng thực. Tôi xây dựng website này nhằm chia sẻ kiến thức pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn và hướng dẫn các thủ tục công chứng một cách dễ hiểu, chính xác và cập nhật, giúp người đọc tiếp cận thông tin nhanh chóng, đáng tin cậy.
