Người lập di chúc tặng cho tài sản đã lập di chúc: Quy định pháp luật và những điều cần biết
Việc một người sau khi lập di chúc để lại tài sản cho người thừa kế, nhưng sau đó lại có hành vi tặng cho chính tài sản đó cho người khác là một tình huống pháp lý khá phổ biến trong thực tiễn. Câu hỏi đặt ra là giao dịch tặng cho này có hợp pháp hay không, và quyền lợi của người thừa kế theo di chúc cũ được giải quyết ra sao. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 liên quan đến trường hợp người lập di chúc tặng cho tài sản đã lập di chúc, giúp bạn đọc hiểu rõ quyền năng của người lập di chúc cũng như các hệ quy chiếu pháp lý kèm theo.
1. Khái niệm và bản chất pháp lý của việc tặng cho tài sản đã lập di chúc
Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Trong khi đó, hợp đồng tặng cho tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên tặng cho giao tài sản của mình và chuyển quyền sở hữu cho bên được tặng cho mà không yêu cầu đền bù.
Khi một người đã lập di chúc định đoạt tài sản cho người A, nhưng sau đó lại tiến hành thủ tục tặng cho chính tài sản đó cho người B, về bản chất, người lập di chúc đang thực hiện một giao dịch dân sự song song với sự tồn tại của di chúc. Điều này hoàn toàn được pháp luật cho phép, bởi lẽ di chúc chỉ phát sinh hiệu lực sau khi người lập di chúc chết. Trước thời điểm đó, người lập di chúc vẫn có toàn quyền định đoạt tài sản của mình.
2. Quyền của người lập di chúc đối với tài sản trước thời điểm di chúc có hiệu lực
Theo quy định tại Điều 627 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc vào bất cứ lúc nào. Điều này đồng nghĩa với việc người lập di chúc có toàn quyền định đoạt tài sản của mình khi còn sống, bao gồm cả việc tặng cho, chuyển nhượng, bán hoặc tiêu dùng tài sản.
Cụ thể, Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015 quy định cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; để lại tài sản cho người thừa kế theo pháp luật; hoặc dành một phần tài sản trong khối di sản để di tặng, thờ cúng. Tuy nhiên, quyền này chỉ thực sự phát huy tác dụng sau khi người lập di chúc qua đời.
Như vậy, hành vi người lập di chúc tặng cho tài sản đã lập di chúc cho người khác trước khi chết là hoàn toàn hợp pháp. Khi tài sản đã được tặng cho và hoàn tất thủ tục chuyển quyền sở hữu, tài sản đó không còn thuộc quyền sở hữu của người lập di chúc, do đó không còn nằm trong khối di sản để lại.
3. Hệ quả pháp lý khi tài sản đã được tặng cho trước khi người lập di chúc chết
Khi người lập di chúc thực hiện việc tặng cho tài sản đã được định đoạt trong di chúc, di chúc đó sẽ tự động bị vô hiệu một phần hoặc toàn phần đối với tài sản đã tặng cho. Cụ thể:
Nếu tài sản tặng cho là toàn bộ di sản được nêu trong di chúc, di chúc sẽ không còn giá trị thực thi.
Nếu chỉ một phần tài sản trong di chúc bị tặng cho, phần di chúc còn lại vẫn có hiệu lực đối với những tài sản khác.
Người thừa kế theo di chúc không có quyền khiếu nại hay yêu cầu đòi lại tài sản đã được tặng cho hợp pháp.
Điều này xuất phát từ nguyên tắc cơ bản: di chúc chỉ phát sinh hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế (thời điểm người lập di chúc chết). Trước đó, mọi giao dịch của người lập di chúc đối với tài sản đều được tôn trọng.
4. Điều kiện để hợp đồng tặng cho tài sản đã lập di chúc có hiệu lực
Để giao dịch tặng cho tài sản mà trước đó đã được định đoạt trong di chúc có hiệu lực pháp luật, cần đáp ứng các điều kiện sau:
4.1. Điều kiện về năng lực chủ thể
Người lập di chúc tặng cho tài sản phải là người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, minh mẫn, sáng suốt tại thời điểm ký kết hợp đồng tặng cho. Nếu người lập di chúc đã mất năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, giao dịch tặng cho có thể bị vô hiệu.
4.2. Điều kiện về hình thức
Hợp đồng tặng cho tài sản phải được lập thành văn bản. Đối với tài sản là bất động sản, hợp đồng tặng cho phải được công chứng hoặc chứng thực theo quy định tại Điều 459 Bộ luật Dân sự 2015. Đối với động sản, việc tặng cho có hiệu lực khi bên được tặng cho nhận tài sản, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
Tài sản tặng cho phải thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người lập di chúc, không bị kê biên, tranh chấp hoặc bị hạn chế chuyển quyền. Nếu tài sản đang thế chấp hoặc cầm cố, cần có sự đồng ý của bên nhận bảo đảm trước khi thực hiện tặng cho.
5. So sánh giữa tặng cho tài sản và di chúc để lại tài sản
Tiêu chí
Tặng cho tài sản
Di chúc để lại tài sản
Thời điểm có hiệu lực
Ngay khi hoàn tất thủ tục chuyển quyền sở hữu
Sau khi người lập di chúc chết
Hình thức
Hợp đồng, có thể cần công chứng
Văn bản hoặc di chúc miệng trong trường hợp đặc biệt
Quyền định đoạt của chủ sở hữu
Mất quyền sở hữu ngay sau khi tặng cho
Vẫn giữ quyền sở hữu đến khi chết
Thuế, phí
Có thể phát sinh thuế thu nhập cá nhân, lệ phí trước bạ
Thuế thu nhập cá nhân từ thừa kế (nếu có)
Khả năng hủy bỏ
Khó hủy bỏ sau khi đã hoàn tất
Có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế bất cứ lúc nào
6. Trường hợp tặng cho tài sản nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản
Mặc dù pháp luật cho phép người lập di chúc tặng cho tài sản đã lập di chúc, nhưng nếu hành vi này nhằm trốn tránh nghĩa vụ trả nợ hoặc các nghĩa vụ tài sản khác, giao dịch có thể bị tuyên bố vô hiệu theo quy định tại Điều 124 Bộ luật Dân sự 2015 về giao dịch dân sự giả tạo.
Ví dụ: Ông A nợ ngân hàng 2 tỷ đồng, đã lập di chúc để lại căn nhà cho con trai. Sau đó, ông A lập hợp đồng tặng cho căn nhà này cho em trai nhằm tránh bị kê biên tài sản để thi hành án. Trong trường hợp này, ngân hàng có quyền khởi kiện yêu cầu tuyên bố hợp đồng tặng cho vô hiệu do giả tạo.
Ngoài ra, Điều 733 Bộ luật Dân sự 2015 cũng quy định về quyền của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Theo đó, con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng của người lập di chúc vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, kể cả khi họ không được nhắc đến trong di chúc. Tuy nhiên, quy định này chỉ áp dụng đối với di sản còn lại tại thời điểm mở thừa kế, không áp dụng đối với tài sản đã được tặng cho trước đó.
7. Quy trình thực hiện tặng cho tài sản đã lập di chúc
Để thực hiện việc tặng cho tài sản đã được định đoạt trong di chúc, người lập di chúc cần tuân thủ quy trình sau:
Bước 1: Kiểm tra tình trạng pháp lý của tài sản, đảm bảo tài sản không bị tranh chấp, kê biên hoặc hạn chế chuyển quyền.
Bước 2: Lập hợp đồng tặng cho tài sản theo quy định của pháp luật. Đối với bất động sản, hợp đồng phải được công chứng tại tổ chức hành nghề công chứng.
Bước 3: Đăng ký sang tên, chuyển quyền sở hữu tại cơ quan có thẩm quyền (Văn phòng đăng ký đất đai đối với bất động sản, cơ quan đăng ký phương tiện đối với xe cộ).
Bước 4: Nộp các loại thuế, phí theo quy định (thuế thu nhập cá nhân, lệ phí trước bạ nếu có).
Bước 5: Xem xét việc sửa đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ di chúc cũ để tránh những tranh chấp không đáng có sau này.
8. Lợi ích và rủi ro khi tặng cho tài sản đã lập di chúc
8.1. Lợi ích
Giúp người lập di chúc chủ động sắp xếp tài sản khi còn sống, tránh được các thủ tục thừa kế phức tạp sau khi qua đời.
Đảm bảo tài sản được chuyển đến đúng người mà mình mong muốn một cách nhanh chóng và chắc chắn.
Tránh được các tranh chấp thừa kế có thể xảy ra giữa những người thừa kế sau này.
Giúp người được tặng cho chủ động sử dụng, khai thác tài sản ngay lập tức.
8.2. Rủi ro
Người lập di chúc mất quyền kiểm soát tài sản ngay sau khi hoàn tất thủ tục tặng cho, kể cả khi người được tặng cho không thực hiện đúng cam kết.
Có thể phát sinh tranh chấp từ những người thừa kế theo di chúc cũ nếu họ cho rằng việc tặng cho là giả tạo hoặc nhằm trốn tránh nghĩa vụ.
Phát sinh chi phí thuế, lệ phí khi thực hiện tặng cho, trong khi nếu để thừa kế, có thể được miễn giảm trong một số trường hợp.
Nếu người được tặng cho không giữ được tài sản, có thể dẫn đến mất mát tài sản của gia đình.
9. Những lưu ý quan trọng đối với người lập di chúc
Khi quyết định tặng cho tài sản đã được định đoạt trong di chúc, người lập di chúc cần đặc biệt lưu ý những điểm sau:
Thứ nhất, cần xác định rõ ràng rằng việc tặng cho sẽ làm thay đổi hoàn toàn hiệu lực của di chúc đối với tài sản đó. Nếu không muốn người thừa kế trong di chúc cũ bị thiệt thòi, nên lập di chúc mới thay thế di chúc cũ.
Thứ hai, cần đảm bảo việc tặng cho không ảnh hưởng đến quyền lợi của những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc như con chưa thành niên, cha mẹ già, vợ hoặc chồng không có khả năng lao động.
Thứ ba, nên tham khảo ý kiến của luật sư hoặc chuyên gia pháp lý trước khi thực hiện, đặc biệt đối với những tài sản có giá trị lớn hoặc có nhiều người liên quan.
Thứ tư, cần lưu giữ đầy đủ giấy tờ, chứng cứ chứng minh việc tặng cho là tự nguyện, minh bạch, không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản.
10. Các câu hỏi thường gặp về việc tặng cho tài sản đã lập di chúc
10.1. Người lập di chúc có được tặng cho tài sản đã lập di chúc cho người khác không?
Có. Người lập di chúc hoàn toàn có quyền tặng cho tài sản đã được định đoạt trong di chúc cho người khác trước khi chết. Di chúc chỉ phát sinh hiệu lực sau khi người lập di chúc qua đời, do đó trước thời điểm đó, người lập di chúc có toàn quyền định đoạt tài sản của mình.
10.2. Nếu tài sản đã tặng cho rồi thì người thừa kế trong di chúc có được nhận tài sản đó không?
Không. Khi tài sản đã được tặng cho hợp pháp và hoàn tất thủ tục chuyển quyền sở hữu, tài sản đó không còn thuộc khối di sản của người lập di chúc. Người thừa kế trong di chúc cũ không có quyền yêu cầu nhận tài sản đã được tặng cho.
10.3. Việc tặng cho tài sản đã lập di chúc có cần công chứng không?
Đối với bất động sản, hợp đồng tặng cho bắt buộc phải được công chứng hoặc chứng thực. Đối với động sản, việc tặng cho có hiệu lực khi bên được tặng cho nhận tài sản, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác về đăng ký quyền sở hữu.
10.4. Có thể hủy bỏ hợp đồng tặng cho tài sản đã lập di chúc không?
Việc hủy bỏ hợp đồng tặng cho rất khó thực hiện sau khi đã hoàn tất thủ tục chuyển quyền sở hữu. Chỉ có thể hủy bỏ trong một số trường hợp đặc biệt như: bên được tặng cho có hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng đối với người tặng cho, hoặc hợp đồng được xác lập do nhầm lẫn, lừa dối, đe dọa.
10.5. Nếu người lập di chúc tặng cho tài sản nhưng chưa hoàn tất thủ tục thì di chúc có còn hiệu lực không?
Nếu việc tặng cho chưa hoàn tất thủ tục chuyển quyền sở hữu, tài sản vẫn thuộc quyền sở hữu của người lập di chúc. Khi người lập di chúc chết, tài sản vẫn nằm trong khối di sản và di chúc vẫn có hiệu lực đối với tài sản đó.
11. Kết luận
Việc người lập di chúc tặng cho tài sản đã lập di chúc là một quyền hợp pháp được pháp luật dân sự bảo hộ. Tuy nhiên, để tránh những tranh chấp không đáng có, người lập di chúc cần cân nhắc kỹ lưỡng, thực hiện đúng quy trình pháp lý và nên tham vấn chuyên gia trước khi quyết định. Đồng thời, việc sửa đổi hoặc hủy bỏ di chúc cũ sau khi tặng cho tài sản là điều cần thiết để đảm bảo sự nhất quán trong ý chí của người lập di chúc, tránh gây ra những hiểu lầm và mâu thuẫn giữa những người thân trong gia đình sau này.
Nếu bạn đang có ý định tặng cho tài sản đã được định đoạt trong di chúc, hãy tìm đến sự hỗ trợ của luật sư hoặc tổ chức hành nghề công chứng để được tư vấn cụ thể, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của tất cả các bên liên quan.
Xin chào, tôi là Nguyễn Viết Phú, công chứng viên với hơn 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực công chứng và chứng thực. Tôi xây dựng website này nhằm chia sẻ kiến thức pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn và hướng dẫn các thủ tục công chứng một cách dễ hiểu, chính xác và cập nhật, giúp người đọc tiếp cận thông tin nhanh chóng, đáng tin cậy.
