Hướng dẫn chi tiết cách xác định phần tài sản để lập di chúc đúng pháp luật
10 Th8
Việc xác định phần tài sản để lập di chúc là bước quan trọng đầu tiên và mang tính quyết định trong quá trình lập di chúc hợp pháp. Nhiều người thường chủ quan, cho rằng tài sản của mình thì muốn định đoạt thế nào cũng được, nhưng thực tế pháp luật Việt Nam có những quy định rất cụ thể về phạm vi tài sản được phép lập di chúc. Nếu xác định sai phần tài sản, di chúc có thể bị vô hiệu một phần hoặc toàn phần, gây ra tranh chấp kéo dài giữa những người thừa kế. Bài viết này sẽ cung cấp cho bạn những kiến thức pháp lý chuyên sâu, cập nhật theo Bộ luật Dân sự 2015, giúp bạn tự tin xác định chính xác phần tài sản của mình trước khi lập di chúc.
1. Khái niệm và bản chất của việc xác định phần tài sản để lập di chúc
Xác định phần tài sản để lập di chúc là việc người lập di chúc (gọi là người để lại di sản) rà soát, kiểm kê, phân loại và xác định rõ những tài sản nào thuộc quyền sở hữu hợp pháp của mình để đưa vào nội dung di chúc. Bản chất của hoạt động này là nhằm phân định rạch ròi giữa tài sản riêng và tài sản chung, giữa phần tài sản mà người lập di chúc có toàn quyền định đoạt và phần tài sản mà họ chỉ có quyền định đoạt một phần. Theo quy định tại Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Điều này có nghĩa là chỉ những tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người lập di chúc mới có thể được đưa vào di chúc. Việc xác định chính xác phần tài sản này không chỉ giúp di chúc có hiệu lực pháp luật mà còn giúp người thừa kế tránh được những rắc rối, tranh chấp không đáng có sau này.
2. Các loại tài sản được phép đưa vào di chúc
2.1. Tài sản riêng của người lập di chúc
Tài sản riêng là những tài sản mà người lập di chúc có toàn quyền sở hữu và định đoạt. Cụ thể bao gồm: – Tài sản có được trước khi kết hôn
Tài sản được thừa kế riêng từ cha mẹ, người thân
Tài sản được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân
Tài sản được hình thành từ tài sản riêng
Tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu của cá nhân
Thu nhập hợp pháp từ lao động, sản xuất kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân mà được pháp luật xác định là tài sản riêng
Các khoản trợ cấp, bồi thường mà pháp luật quy định là tài sản riêng
2.2. Phần tài sản của người lập di chúc trong khối tài sản chung
Đối với tài sản chung vợ chồng, người lập di chúc chỉ có quyền định đoạt phần tài sản của mình trong khối tài sản chung đó. Theo quy định tại Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, tài sản chung của vợ chồng bao gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng và các thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân. Khi xác định phần tài sản để lập di chúc trong khối tài sản chung, người lập di chúc cần lưu ý: – Phần tài sản của mình trong khối tài sản chung được xác định là 1/2 giá trị khối tài sản chung đó (trừ trường hợp có thỏa thuận khác)
Việc định đoạt tài sản chung phải có sự đồng ý của cả vợ và chồng
Trong di chúc, chỉ được ghi phần tài sản của mình, không được ghi toàn bộ khối tài sản chung
Theo quy định tại Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015, tài sản hình thành trong tương lai cũng có thể được đưa vào di chúc. Đây là những tài sản chưa hình thành tại thời điểm lập di chúc nhưng sẽ hình thành trong tương lai, ví dụ như: – Khoản tiền lương, thưởng sẽ nhận được
Tài sản đang trong quá trình thanh lý, bán đấu giá
Hoa lợi, lợi tức sẽ phát sinh từ tài sản hiện có
Tài sản đang được tạo lập thông qua hợp đồng mua bán, vay mượn
3. Các loại tài sản không được phép đưa vào di chúc
Việc xác định phần tài sản để lập di chúc cũng cần loại trừ những tài sản không thuộc quyền định đoạt của người lập di chúc. Cụ thể:
Tài sản đang tranh chấp chưa có phán quyết của tòa án
3.2. Tài sản chung chưa được phân chia
Trong trường hợp tài sản chung với người khác (không phải vợ chồng) chưa được phân chia, người lập di chúc chỉ có thể định đoạt phần quyền của mình trong khối tài sản chung đó. Việc xác định phần tài sản này cần có sự thỏa thuận hoặc phán quyết của cơ quan có thẩm quyền.
Tài sản đang bị kê biên để thi hành án hoặc bị phong tỏa theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền không được phép đưa vào di chúc cho đến khi hết thời hạn kê biên, phong tỏa.
4. Quy trình xác định phần tài sản để lập di chúc
Bước 1: Kiểm kê toàn bộ tài sản hiện có
Người lập di chúc cần lập danh sách chi tiết tất cả các tài sản mình đang nắm giữ, bao gồm: – Bất động sản: nhà ở, đất đai, công trình xây dựng
Cần kiểm tra xem tài sản đó có thuộc diện bị hạn chế chuyển nhượng, chuyển quyền sở hữu hay không. Ví dụ: – Đất nông nghiệp có thời hạn sử dụng
Nhà ở xã hội, nhà ở công vụ
Tài sản gắn liền với nghĩa vụ tài chính chưa hoàn thành
5. Những lưu ý quan trọng khi xác định phần tài sản để lập di chúc
5.1. Quyền của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Theo quy định tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, có những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, bao gồm: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên mà không có khả năng lao động. Những người này vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật, ngay cả khi không được nhắc đến trong di chúc.
5.2. Nghĩa vụ tài sản phải được thanh toán trước khi chia di sản
Khi xác định phần tài sản để lập di chúc, cần tính đến các khoản nợ, nghĩa vụ tài chính chưa thanh toán. Di sản dùng để thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết trước khi chia cho người thừa kế.
5.3. Di sản dùng vào việc thờ cúng
Người lập di chúc có thể dành một phần tài sản để làm di sản thờ cúng. Phần di sản này không được chia cho người thừa kế mà được giao cho người quản lý di sản thực hiện việc thờ cúng.
6. Bảng so sánh các trường hợp xác định tài sản trong di chúc
7. Các sai lầm thường gặp khi xác định phần tài sản để lập di chúc
7.1. Nhầm lẫn giữa tài sản riêng và tài sản chung
Đây là sai lầm phổ biến nhất. Nhiều người cho rằng tài sản do mình làm ra trong thời kỳ hôn nhân là tài sản riêng, nhưng thực tế theo pháp luật, đó là tài sản chung của vợ chồng. Việc lập di chúc cho toàn bộ tài sản chung sẽ dẫn đến di chúc vô hiệu một phần.
7.2. Không tính đến nghĩa vụ tài chính
Khi xác định phần tài sản để lập di chúc, nhiều người quên tính đến các khoản nợ chưa thanh toán. Điều này dẫn đến việc người thừa kế phải gánh khoản nợ không mong muốn hoặc di sản không đủ để thanh toán nghĩa vụ.
7.3. Bỏ qua quyền của người thừa kế không phụ thuộc vào di chúc
Việc không tính đến phần di sản dành cho người thừa kế bắt buộc có thể khiến di chúc bị điều chỉnh sau khi người lập di chúc qua đời, gây ra tranh chấp giữa những người thừa kế.
7.4. Không cập nhật biến động tài sản
Nhiều người lập di chúc một lần rồi không cập nhật khi tài sản có biến động. Việc mua bán, chuyển nhượng, tặng cho tài sản sau khi lập di chúc có thể làm thay đổi hiệu lực của di chúc đối với phần tài sản đó.
8. Hướng dẫn thực hành xác định phần tài sản để lập di chúc
8.1. Đối với cá nhân đang trong thời kỳ hôn nhân
Giả sử ông A có vợ là bà B, trong thời kỳ hôn nhân hai người tạo dựng được khối tài sản gồm: một căn nhà trị giá 5 tỷ đồng, một mảnh đất trị giá 3 tỷ đồng, và 2 tỷ đồng tiền tiết kiệm. Ngoài ra, ông A còn có một căn nhà riêng được thừa kế từ cha mẹ trước khi kết hôn trị giá 2 tỷ đồng. Khi xác định phần tài sản để lập di chúc, ông A cần xác định: – Tài sản riêng: căn nhà 2 tỷ đồng (được toàn quyền định đoạt)
Phần tài sản của ông trong khối tài sản chung: (5 + 3 + 2) / 2 = 5 tỷ đồng
Tổng tài sản ông A có thể lập di chúc: 2 + 5 = 7 tỷ đồng
8.2. Đối với cá nhân đã ly hôn
Sau khi ly hôn, tài sản chung đã được phân chia theo bản án hoặc thỏa thuận. Người lập di chúc chỉ có quyền định đoạt phần tài sản được chia cho mình sau ly hôn, cộng với tài sản riêng hợp pháp.
8.3. Đối với cá nhân sống độc thân
Người độc thân có toàn quyền định đoạt tất cả tài sản hợp pháp của mình, tuy nhiên vẫn phải đảm bảo quyền của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc nếu có (cha mẹ già, con chưa thành niên).
9. Các câu hỏi thường gặp về xác định phần tài sản để lập di chúc
Có được lập di chúc cho toàn bộ tài sản chung của vợ chồng không?
Không. Theo quy định của pháp luật, người lập di chúc chỉ có quyền định đoạt phần tài sản của mình trong khối tài sản chung. Phần tài sản của người còn lại không thuộc quyền định đoạt của người lập di chúc. Việc lập di chúc cho toàn bộ tài sản chung sẽ khiến di chúc vô hiệu đối với phần tài sản của người kia.
Tài sản đang thế chấp ngân hàng có được đưa vào di chúc không?
Được. Tài sản đang thế chấp vẫn có thể được đưa vào di chúc. Tuy nhiên, người thừa kế sẽ phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ trả nợ hoặc xử lý tài sản để thanh toán khoản vay trước khi nhận di sản. Nếu không thanh toán được, ngân hàng có quyền xử lý tài sản để thu hồi nợ.
Làm thế nào để xác định giá trị tài sản khi lập di chúc?
Giá trị tài sản được xác định theo giá thị trường tại thời điểm lập di chúc. Đối với bất động sản, có thể tham khảo giá đất do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ban hành hoặc giá giao dịch thực tế trên thị trường. Đối với các tài sản khác, có thể sử dụng hóa đơn, chứng từ mua bán hoặc thuê tổ chức thẩm định giá chuyên nghiệp.
Có thể sửa đổi, bổ sung phần tài sản trong di chúc sau khi đã lập không?
Có. Người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc bất cứ lúc nào trước khi chết. Việc sửa đổi cần tuân thủ các quy định về hình thức và nội dung của di chúc. Nếu có nhiều bản di chúc, bản di chúc sau cùng có hiệu lực pháp luật.
Di chúc có bị vô hiệu nếu xác định sai phần tài sản không?
Di chúc có thể bị vô hiệu một phần hoặc toàn phần tùy thuộc vào mức độ sai sót. Nếu phần tài sản xác định sai chiếm phần lớn nội dung di chúc, di chúc có thể bị vô hiệu toàn bộ. Nếu chỉ sai một phần nhỏ, phần sai sẽ bị vô hiệu, phần còn lại vẫn có hiệu lực.
10. Kết luận
Việc xác định phần tài sản để lập di chúc là một quá trình đòi hỏi sự cẩn trọng, tỉ mỉ và hiểu biết pháp luật. Người lập di chúc cần rà soát kỹ lưỡng toàn bộ tài sản, phân loại rõ ràng tài sản riêng và tài sản chung, đồng thời tính đến các nghĩa vụ tài chính và quyền lợi của những người thừa kế bắt buộc. Việc tham khảo ý kiến của luật sư hoặc chuyên gia pháp lý là điều nên làm để đảm bảo di chúc có hiệu lực pháp luật và thể hiện đúng ý chí của người lập di chúc. Một di chúc được xác định phần tài sản chính xác sẽ giúp người thân tránh được những tranh chấp không đáng có và thực hiện đúng mong muốn của người đã khuất.
Xin chào, tôi là Nguyễn Viết Phú, công chứng viên với hơn 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực công chứng và chứng thực. Tôi xây dựng website này nhằm chia sẻ kiến thức pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn và hướng dẫn các thủ tục công chứng một cách dễ hiểu, chính xác và cập nhật, giúp người đọc tiếp cận thông tin nhanh chóng, đáng tin cậy.
